Ngân hàng trung ương toàn cầu mở rộng vai trò trong giao dịch vàng

Các ngân hàng trung ương trên toàn cầu đang mua và giao dịch vàng với tốc độ chưa từng có, trong bối cảnh nạn buôn lậu vàng làm thất thoát hàng tỷ USD doanh thu quốc gia và bào mòn dự trữ ngoại hối.

Trường hợp Madagascar cho thấy quy mô vấn đề: vàng được khai thác nhiều nhưng gần như không xuất hiện trong hồ sơ thương mại chính thức. Nhiều nước vì vậy triển khai chương trình mua vàng trong nước để kéo nguồn cung ra khỏi kênh phi pháp và tăng dự trữ.

Madagascar siết mạng lưới buôn lậu vàng để giữ lại nguồn thu và ngoại tệ

Madagascar coi buôn lậu vàng là nguyên nhân làm thất thoát nguồn thu và suy yếu dự trữ, nên đặt mục tiêu giảm hoạt động “tuồn vàng” ra khỏi nước bằng các biện pháp trấn áp và kênh mua bán chính thức.

Thống đốc ngân hàng trung ương Madagascar, Aivo Andrianarivelo, cho biết quốc gia này có thể sản xuất tới 20 tấn vàng mỗi năm, trị giá khoảng 2,8 tỷ USD theo giá hiện tại, nhưng gần như không xuất hiện trong hồ sơ thương mại chính thức.

Ông mô tả các nhóm tội phạm tham gia chuỗi buôn lậu sử dụng máy bay, trực thăng và phương tiện vận chuyển tinh vi để đưa vàng rời Madagascar mà không bị phát hiện. Mục tiêu trọng tâm của cơ quan quản lý là thu hẹp “ngành kinh doanh” buôn lậu vàng.

“Các băng nhóm tội phạm… có máy bay, trực thăng, phương tiện vận chuyển rất tinh vi… Chiến lược của chúng tôi là giảm hoạt động buôn lậu vàng ở Madagascar.”
– Aivo Andrianarivelo, Thống đốc ngân hàng trung ương Madagascar

Giá vàng tăng cao thúc đẩy khai thác trái phép và rủi ro xã hội

Khi giá vàng tăng mạnh, lợi nhuận tội phạm phình to, kéo theo rủi ro môi trường, ô nhiễm và các hoạt động phi pháp khác, khiến cơ quan quản lý gặp khó hơn trong kiểm soát nguồn cung.

Trong các khu vực khai thác ngoài hệ thống chính quy, nhà chức trách liên hệ hoạt động vàng trái phép với phá hủy môi trường, ô nhiễm sông ngòi, buôn người và tài trợ cho các nhóm vũ trang. Giá tăng thường làm các tác nhân xấu mở rộng quy mô nhanh hơn.

Các chương trình mua vàng trong nước lan rộng để kéo thợ mỏ nhỏ lẻ vào thị trường có quản lý

Nhiều quốc gia triển khai mô hình ngân hàng trung ương hoặc cơ quan nhà nước mua vàng trực tiếp nhằm tạo kênh tiêu thụ hợp pháp, giảm phụ thuộc vào đầu nậu và tăng khả năng thu ngoại tệ.

Ecuador, Philippines và Ghana được nêu là những nước đang mở rộng các chương trình kiểu này. Theo Hội đồng Vàng Thế giới, nhóm thợ mỏ thủ công và quy mô nhỏ có thể sản xuất tới 1.000 tấn vàng mỗi năm, với một phần lớn chảy vào thương mại bất hợp pháp.

“Không ai đoán chắc được bao nhiêu vàng đi đến các tác nhân xấu, nhưng ngay cả nếu ước 50% thì cũng là một lượng tiền khổng lồ.”
– David Tait, CEO World Gold Council

Ghana lập GoldBod năm 2025 sau khủng hoảng ô nhiễm do khai thác vàng

Ghana thành lập một đầu mối mua vàng tập trung để kiểm soát thị trường và xử lý hệ lụy môi trường, khi ô nhiễm liên quan khai thác vàng trở thành vấn đề chính trị.

Năm 2025, Ghana ra mắt tổ chức mua vàng tập trung có tên GoldBod trong bối cảnh sử dụng thủy ngân và ô nhiễm nguồn nước leo thang. Quan chức cho biết hơn 60% đường thủy của Ghana đã bị ô nhiễm do hoạt động khai thác gắn với vàng.

Ecuador dùng “thanh toán nhanh” để cạnh tranh với kênh phi pháp

Ecuador mở rộng chương trình mua vàng khởi động từ 2016, nhấn mạnh tốc độ thanh toán để thu hút thợ mỏ bán qua kênh chính thức thay vì cho các nhóm tội phạm.

Tại Ecuador, nơi các băng nhóm ma túy chuyển sang khai thác để kiếm tiền mặt, chính phủ đang mở rộng chương trình mua từ năm 2016 và dự kiến mở trạm mới ở Zamora vào tháng 1. Đại diện Ngân hàng Trung ương Ecuador cho biết giá mua và thanh toán nhanh là yếu tố then chốt, với thời gian chi trả trong 48 giờ.

“Giá rất quan trọng vì chúng tôi khuyến khích thợ mỏ không đi sang kênh khác.”
– Diego Patricio Tapia Encalada, Ngân hàng Trung ương Ecuador

Madagascar muốn tăng dự trữ vàng từ 1 tấn lên 4 tấn và hợp pháp hóa chuỗi cung ứng

Ngân hàng trung ương Madagascar mua vàng từ thợ mỏ thủ công, đưa đi tinh luyện và dùng để tăng dự trữ hoặc đổi lấy ngoại tệ, với mục tiêu minh bạch hóa và để vàng “mang lại lợi ích” cho quốc gia.

Madagascar dự kiến nâng dự trữ từ 1 tấn lên 4 tấn, mục tiêu giữ nguyên sau khi chính phủ mới lên nắm quyền vào tháng 10. Ngân hàng mua sản lượng từ thợ mỏ thủ công, vận chuyển ra nước ngoài để tinh luyện; sau đó vàng có thể được bán lấy ngoại tệ hoặc đưa vào dự trữ.

Tác động tiềm năng được đánh giá là lớn vì dù sản xuất phổ biến, vàng không nằm trong nhóm xuất khẩu được ghi nhận hàng đầu của Madagascar; các mặt hàng xuất khẩu được ghi nhận gồm vani, đinh hương, quần áo và niken.

“Một trong các mục tiêu là để vàng mang lại lợi ích cho Madagascar và hợp pháp hóa hoạt động này… mục tiêu chính là làm minh bạch hơn.”
– Aivo Andrianarivelo, Thống đốc ngân hàng trung ương Madagascar

Thiếu cơ chế thẩm định khiến nhiều chương trình mua vàng thất bại

Nếu truy xuất nguồn gốc yếu và thẩm định kém, chương trình mua vàng có thể vô tình hấp thụ nguồn cung khai thác trái phép, làm mất hiệu quả chính sách và tăng rủi ro tuân thủ.

Đại diện SwissAid cho rằng một số chương trình gặp vấn đề vì khả năng truy xuất kém và thiếu cơ chế thẩm định phù hợp. Ông dẫn các trường hợp như Sudan và Ethiopia, nơi ngân hàng trung ương bị cho là đã mua nguồn cung khai thác trái phép từ khu vực Tigray.

“Hầu hết trong số đó không có cơ chế thẩm định phù hợp.”
– Marc Ummel, Trưởng bộ phận nguyên liệu thô, SwissAid

Mô hình Mông Cổ cho thấy kiểm định tại điểm mua có thể giảm ô nhiễm

Mông Cổ vận hành chương trình mua vàng hơn 30 năm và sử dụng kiểm định tại trạm mua để sàng lọc ô nhiễm, góp phần loại bỏ việc dùng thủy ngân và đưa hoạt động vào khuôn khổ.

Theo Ngân hàng Mông Cổ, khai thác thủ công từng phổ biến trong thập niên 1990, nhưng hiện phần lớn sản lượng đến từ doanh nghiệp nhỏ hoặc vừa. Chương trình mua vàng lâu năm giúp giảm sử dụng thủy ngân nhờ các trạm mua kiểm tra nhiễm bẩn, đồng thời doanh thu bán vàng vẫn là nguồn ngoại tệ quan trọng.

Công cụ truy vết mới được kỳ vọng chặn vàng “bẩn” đi vào thị trường

Dù hợp pháp hay không, vàng vẫn có xu hướng “tìm đường” ra thị trường; vì vậy các công cụ truy vết như quét đồng vị có thể là lớp phòng vệ bổ sung để hạn chế dòng vàng sang các tác nhân xấu.

Lãnh đạo Swiss Better Gold nhận định vàng cuối cùng vẫn đi vào thị trường bất kể tính hợp pháp. Để ứng phó, Ecuador đang thử nghiệm máy quét đồng vị nhằm xác định nguồn gốc quặng. Hội đồng Vàng Thế giới cho rằng nếu triển khai sớm, về dài hạn lượng vàng chảy về phía “kẻ xấu” có thể giảm mạnh. Tham khảo phát biểu tại bài phỏng vấn trên Financial Times.

“Vàng luôn tìm được đường ra thị trường.”
– Diane Culillas, CEO Swiss Better Gold

Những câu hỏi thường gặp

Vì sao Madagascar sản xuất nhiều vàng nhưng không thấy trong thống kê xuất khẩu?

Thống đốc ngân hàng trung ương cho biết vàng bị các mạng lưới buôn lậu đưa ra khỏi nước bằng phương tiện vận chuyển tinh vi, khiến phần lớn không đi qua kênh thương mại chính thức và không được ghi nhận.

Chương trình mua vàng trong nước giúp gì cho ngân hàng trung ương?

Nó tạo kênh mua bán hợp pháp để hút nguồn cung từ thợ mỏ nhỏ lẻ, tăng minh bạch, giảm phụ thuộc vào đầu nậu, và cho phép ngân hàng trung ương bổ sung dự trữ hoặc bán lấy ngoại tệ sau tinh luyện.

Tại sao một số chương trình mua vàng thất bại?

Khi truy xuất nguồn gốc và cơ chế thẩm định yếu, nhà nước có thể mua nhầm vàng khai thác trái phép, làm tăng rủi ro tuân thủ và khiến mục tiêu chống buôn lậu, bảo vệ môi trường không đạt hiệu quả.

Ecuador thu hút thợ mỏ vào kênh chính thức bằng cách nào?

Đại diện Ngân hàng Trung ương Ecuador nhấn mạnh hai điểm: mức giá đủ cạnh tranh và thanh toán nhanh, với thời gian chi trả được nêu là trong vòng 48 giờ để thợ mỏ không chuyển sang kênh khác.

Công nghệ truy vết nào đang được thử nghiệm để chống vàng “bẩn”?

Ecuador đang thử nghiệm máy quét đồng vị để nhận diện nguồn gốc quặng, nhằm tăng khả năng truy xuất và hạn chế vàng từ các nguồn bất hợp pháp đi qua chuỗi cung ứng.