Chủ tịch SpaceX Gwynne Shotwell đang đối mặt phép thử lớn nhất khi công ty chuẩn bị IPO, bước đi có thể huy động hơn 30 tỷ USD và đưa hoạt động của SpaceX vào tầm soi xét gắt gao từ công chúng lẫn cơ quan quản lý.
Khi SpaceX tiến gần khả năng niêm yết, vai trò “người giữ nhịp” của Shotwell trở nên quan trọng hơn bao giờ hết: vừa duy trì tốc độ vận hành, vừa giảm rủi ro phát sinh từ các tình huống khó lường liên quan đến CEO Elon Musk, đồng thời bảo vệ quan hệ với NASA và các đối tác.
- SpaceX bước vào giai đoạn chuẩn bị niêm yết, có thể huy động hơn 30 tỷ USD và chịu giám sát bên ngoài mạnh hơn.
- Shotwell là người điều phối vận hành, quản trị quan hệ đối tác và “giải nhiệt” các khủng hoảng liên quan đến Elon Musk.
- Trước IPO, SpaceX cần chứng minh năng lực kỹ thuật của Starship và quản trị rủi ro chi phí, dự án mới.
SpaceX chuẩn bị IPO và Shotwell phải bước ra ánh đèn công chúng
SpaceX xác nhận đang chuẩn bị cho khả năng niêm yết, và điều này buộc Gwynne Shotwell—người điều hành thường nhật từ năm 2008—phải đảm nhiệm vai trò đại diện công khai nhiều hơn.
Tháng 12, SpaceX cho biết công ty đang sẵn sàng cho một khả năng niêm yết trên thị trường chứng khoán, với mục tiêu định giá 1,5 nghìn tỷ USD. Nếu thương vụ diễn ra, mức độ minh bạch, yêu cầu tuân thủ và giám sát từ nhà đầu tư sẽ tăng mạnh so với mô hình công ty tư nhân.
Với Shotwell, IPO đồng nghĩa việc “làm hậu trường” ít đi. Bà sẽ phải hỗ trợ công ty đi qua giai đoạn nhạy cảm: chuẩn hóa thông tin, củng cố quy trình nội bộ, và duy trì niềm tin của các đối tác chính phủ vốn phụ thuộc SpaceX cho các nhiệm vụ quan trọng.
Shotwell là người xử lý khủng hoảng khi CEO gây biến động
Nhiều tình huống căng thẳng liên quan đến Elon Musk được Shotwell tháo gỡ bằng cách trấn an đối tác và giữ cam kết vận hành, giúp SpaceX tránh đứt gãy hợp tác.
Một ví dụ diễn ra vào tháng 6: Musk xảy ra tranh chấp với Tổng thống Trump và đe dọa dừng một tàu vũ trụ vận chuyển hàng hóa và con người đến Trạm Vũ trụ Quốc tế. Khi đó, Shotwell phải đứng ra “làm dịu” tình hình và trấn an phía NASA rằng công ty sẽ vượt qua rắc rối, theo lời Brian Hughes—chánh văn phòng NASA thời điểm đó—chia sẻ với WSJ.
Những sự cố như vậy phản ánh đúng bản chất công việc của Shotwell: giữ quan hệ khách hàng, đóng vai trò trung gian với các quan chức cần SpaceX nhưng lo ngại hành vi của Musk, và điều hành đội ngũ quản lý trong môi trường làm việc khắc nghiệt.
“Bà ấy là bàn tay vững vàng.”
– Bill Nelson, cựu lãnh đạo NASA dưới thời Tổng thống Biden
Shotwell gắn bó với SpaceX từ giai đoạn khởi nghiệp và giữ vai trò sống còn
Shotwell gia nhập từ những ngày đầu, rồi trở thành chủ tịch năm 2008—năm SpaceX nhận hợp đồng 1,6 tỷ USD từ NASA, yếu tố được mô tả là đã giúp công ty sống sót.
Elon Musk thành lập SpaceX năm 2002. Shotwell phỏng vấn trực tiếp với Musk, nhận được lời mời, nhưng từng do dự vì đây là startup chưa được kiểm chứng. Trong một buổi nói chuyện tại Đại học Stanford năm 2022, Shotwell kể bà đã gọi lại cho Musk và nói mình “đã là một kẻ ngốc chết tiệt”, còn Musk đáp: “Chào mừng đến với đội.”
Bà bắt đầu ở vị trí phó chủ tịch phát triển kinh doanh, làm việc với quan chức chính phủ và các công ty vệ tinh trên toàn cầu. Năm 2008, Musk bổ nhiệm bà làm chủ tịch, trùng thời điểm SpaceX ký hợp đồng 1,6 tỷ USD với NASA—được xem là hợp đồng mang tính “cứu sinh” cho doanh nghiệp.
“Tôi gọi cho ông ấy và tôi nói: ‘Tôi đã là một kẻ ngốc chết tiệt’, và ông ấy cười rồi nói: ‘Chào mừng đến với đội.’”
– Gwynne Shotwell, bài nói chuyện tại Đại học Stanford (2022)
Thành tựu vận hành tạo nền tảng cho định giá cao của SpaceX
Dưới thời Shotwell điều hành, SpaceX đạt nhiều cột mốc về tái sử dụng tên lửa, đưa phi hành gia lên ISS từ đất Mỹ năm 2020 và triển khai Starlink thành mạng vệ tinh lớn nhất.
Trong giai đoạn bà giữ vai trò chủ tịch, SpaceX phát triển năng lực hạ cánh tầng đẩy và tái sử dụng nhiều lần. Năm 2020, công ty đưa phi hành gia lên Trạm Vũ trụ Quốc tế từ lãnh thổ Mỹ—lần đầu kể từ khi chương trình tàu con thoi kết thúc trước đó 9 năm.
SpaceX cũng xây dựng Starlink, được mô tả là mạng lưới vệ tinh lớn nhất từng có, cung cấp dịch vụ internet. Dan Goldberg, lãnh đạo công ty vệ tinh Canada Telesat—vừa mua dịch vụ phóng của SpaceX vừa cạnh tranh với Starlink—cho biết ông đánh giá cao sự “điềm tĩnh, thực tế” của Shotwell sau nhiều năm làm việc cùng.
Shotwell duy trì văn hóa “cường độ cao” và bảo vệ cách làm của SpaceX
Shotwell vừa thúc đẩy tốc độ ra quyết định, vừa chấp nhận mặt trái như áp lực lớn lên kỹ sư trẻ, qua đó duy trì môi trường làm việc cường độ cao đặc trưng của SpaceX.
Shotwell gắn bó với Musk gần 25 năm, lâu hơn đa số người trong vòng tròn của ông, và thường bảo vệ ông mạnh mẽ. Khi nhân viên SpaceX đăng một khiếu nại nội bộ về cách công ty xử lý cáo buộc quấy rối, Shotwell không đồng tình và cho rằng lá thư làm gián đoạn công việc; một số nhân viên bị mất việc liên quan đến bức thư.
Một cựu nhân viên SpaceX nói Shotwell hiểu “cuộc chiến nào có thể thắng” với Musk và cuộc chiến nào không thể. Người này nhớ lại Shotwell từng nhiều lần cố ngăn Musk sa thải một kỹ sư được tôn trọng, nhưng cuối cùng không thành.
Về mặt vận hành, Shotwell cũng quảng bá phương pháp của SpaceX: di chuyển nhanh, liên tục cải tiến, khác với các chương trình không gian truyền thống vốn chậm và nhiều tầng kiểm soát. Công ty đẩy kỹ sư trẻ vào những bài toán kỹ thuật khó; một số kiệt sức, nhưng nhiều người vẫn ấn tượng vì những gì họ đạt được.
Trước IPO, SpaceX phải vượt qua rủi ro tuân thủ và giai đoạn “im lặng” pháp lý
SpaceX đã bước vào giai đoạn hạn chế phát ngôn về kế hoạch niêm yết, một bước đi thường thấy để giảm rủi ro pháp lý khi chuẩn bị IPO.
Công ty cho biết đã vào “giai đoạn im lặng” theo quy định, yêu cầu nhân viên ngừng thảo luận về kế hoạch niêm yết khi chuẩn bị cho điều có thể trở thành một trong những đợt IPO lớn nhất lịch sử.
Trong bối cảnh đó, trọng trách của Shotwell không chỉ là vận hành, mà còn là kỷ luật tổ chức: đảm bảo thông tin nhạy cảm không bị phát tán, phối hợp các nhóm để hạn chế sai lệch truyền thông, và chuẩn bị cho mức độ soi xét cao từ thị trường đại chúng.
Starship là bài kiểm tra kỹ thuật then chốt trước khi SpaceX lên sàn
SpaceX cần tăng độ tin cậy và tần suất bay của Starship sau nhiều lần thử nghiệm thất bại, vì NASA phụ thuộc Starship cho mục tiêu Mặt Trăng và Musk định hướng xa hơn tới Sao Hỏa.
SpaceX phải khiến Starship—tên lửa hai tầng mạnh nhất của hãng—hoạt động ổn định hơn và bay thường xuyên hơn. Năm ngoái, phương tiện này thất bại trong ba nhiệm vụ thử nghiệm, và một phần của hệ thống gặp tai nạn trên mặt đất vào tháng 11.
NASA cần Starship để đưa phi hành gia trở lại Mặt Trăng. Trong khi đó, Musk muốn dùng Starship cho kế hoạch xây dựng khu định cư trên Sao Hỏa. Vì vậy, mọi trục trặc kỹ thuật đều có thể tác động đến niềm tin nhà đầu tư nếu IPO tiến gần.
Chi phí và các dự án “chưa kiểm chứng” có thể bị soi kỹ sau niêm yết
Không chỉ kỹ thuật, các sáng kiến mới như đưa trung tâm dữ liệu AI lên không gian và các thỏa thuận chi phí lớn sẽ là trọng tâm thẩm định khi SpaceX tiến gần IPO.
SpaceX dự kiến sử dụng Starship để đặt các trung tâm dữ liệu trí tuệ nhân tạo lên không gian—một ý tưởng chưa được chứng minh—và theo đuổi trước khả năng chào bán cổ phiếu. Đồng thời, công ty phát sinh chi phí mới lớn trong năm ngoái qua các thỏa thuận trị giá hơn 20 tỷ USD để mua phổ tần không dây.
Trong bối cảnh thị trường công khai, những quyết định “đặt cược lớn” như vậy thường bị phân tích kỹ về rủi ro, dòng tiền và tính khả thi. Shotwell cần cân bằng giữa tốc độ đổi mới và năng lực giải trình với cổ đông tương lai.
Phong cách lãnh đạo của Shotwell kết hợp phân quyền và can thiệp đúng điểm nghẽn
Shotwell trao quyền rộng cho các lãnh đạo mảng, nhưng vẫn trực tiếp can thiệp khi xuất hiện vấn đề trọng yếu, giúp SpaceX giữ nhịp vận hành trong giai đoạn áp lực cao.
Theo những người am hiểu công ty, Shotwell cho các báo cáo trực tiếp quyền tự chủ lớn để điều hành lĩnh vực của họ. Nhiều người, như kỹ sư Mark Juncosa và phó chủ tịch Starlink Lauren Dreyer, đã gắn bó nhiều năm. Tuy nhiên, Shotwell sẽ đưa ra quyết định khó khi cần.
Kathy Lueders, cựu lãnh đạo tại SpaceX và NASA, nhận xét Shotwell thường bước vào đúng nơi công ty cần trợ giúp nhất—kiểu lãnh đạo “giải quyết nút thắt” thay vì quản trị vi mô. Điều này đặc biệt quan trọng khi SpaceX vừa phải tăng tốc sản phẩm, vừa chuẩn bị cho các yêu cầu khắt khe của thị trường vốn.
“Điểm tuyệt vời ở Gwynne là bà ấy luôn bước vào nơi bà ấy thấy công ty cần trợ giúp nhất.”
– Kathy Lueders, cựu lãnh đạo SpaceX và NASA
Những câu hỏi thường gặp
Vì sao IPO của SpaceX được xem là phép thử lớn nhất với Gwynne Shotwell?
Vì IPO đưa SpaceX từ trạng thái ít bị giám sát sang mức minh bạch và soi xét rất cao, đồng thời đòi hỏi kỷ luật phát ngôn, chuẩn hóa vận hành và quản trị rủi ro. Shotwell phải vừa giữ hiệu suất kỹ thuật, vừa xử lý các biến động có thể ảnh hưởng niềm tin nhà đầu tư.
SpaceX cần chứng minh điều gì trước khi niêm yết?
Công ty cần cải thiện độ tin cậy và tần suất bay của Starship sau các lần thử nghiệm không thành công, đồng thời thuyết phục thị trường về tính khả thi của các dự án mới và khả năng kiểm soát chi phí lớn, như các thỏa thuận mua phổ tần không dây hơn 20 tỷ USD.
Vai trò của Shotwell trong quan hệ với NASA và chính phủ là gì?
Bà quản lý quan hệ khách hàng và làm đầu mối trung gian với các quan chức chính phủ cần dịch vụ của SpaceX nhưng có thể lo ngại về các phát ngôn hay hành vi khó lường của Elon Musk. Trong khủng hoảng, Shotwell thường trấn an đối tác để giữ cam kết nhiệm vụ.