Nhiều công ty phần mềm lớn đang mất hàng chục phần trăm vốn hóa khi công cụ AI có thể rút ngắn mạnh thời gian viết phần mềm, làm dấy lên lo ngại AI sẽ thay đổi tận gốc cách doanh nghiệp mua và dùng phần mềm.
Đà giảm của nhóm phần mềm tăng tốc khi nhà đầu tư chuyển từ kỳ vọng “AI giúp tăng trưởng” sang đặt câu hỏi liệu AI có khiến phần mềm truyền thống kém giá trị hơn, trong bối cảnh doanh nghiệp thắt chặt chi tiêu và chi phí vốn vẫn cao.
- Cổ phiếu nhiều hãng phần mềm lớn giảm mạnh, phản ánh lo ngại AI làm suy yếu mô hình phần mềm truyền thống.
- Lãi suất tăng và gánh nợ từ các thương vụ mua lại khiến rủi ro tín dụng của doanh nghiệp phần mềm lộ rõ.
- Nhà đầu tư ngày càng chọn lọc với câu chuyện “AI”, đồng thời đặt câu hỏi về tính bền vững và dòng tiền của các khoản đầu tư hạ tầng AI.
AI đang làm thay đổi kỳ vọng đối với các công ty phần mềm niêm yết
Giá trị thị trường của nhiều công ty phần mềm giảm mạnh vì nhà đầu tư lo AI sẽ rút ngắn vòng đời sản phẩm và làm khách hàng ít phụ thuộc vào nhà cung cấp phần mềm truyền thống.
Các tên tuổi phần mềm như Salesforce, Adobe và ServiceNow đã giảm hơn 30% giá trị kể từ đầu năm ngoái. Một chỉ số theo dõi các doanh nghiệp phần mềm quy mô nhỏ cũng giảm hơn 20% trong cùng giai đoạn, cho thấy áp lực không chỉ tập trung ở các “ông lớn” mà lan rộng toàn ngành.
Đà giảm được mô tả là tăng tốc trong tháng này sau khi Anthropic ra mắt Claude Code, công cụ AI được đánh giá có thể cắt giảm đáng kể thời gian tạo các chương trình phần mềm phức tạp. Diễn biến này kéo theo lo ngại về “vibe coding”, khi hệ thống AI tạo ứng dụng và website rất nhanh, làm tăng khả năng cạnh tranh và thay đổi cách phần mềm được sản xuất.
“Câu chuyện thực sự đã thay đổi.”
– Rishi Jaluria, chuyên gia phân tích các công ty phần mềm, RBC Capital Markets
Câu hỏi “AI có phải là dấu chấm hết của phần mềm?” đang chi phối tâm lý thị trường
Nỗi lo hiện tại không phải phần mềm biến mất ngay, mà là tăng trưởng doanh thu chậm lại khi khách hàng thử lựa chọn mới thay vì mua nâng cấp truyền thống.
Theo Rishi Jaluria, tâm lý thị trường đã đảo chiều rõ rệt: trước đây nhà đầu tư tin các công ty phần mềm sẽ hưởng lợi từ làn sóng AI, còn hiện tại họ chuyển sang đánh giá rủi ro mô hình kinh doanh bị AI bào mòn. Trọng tâm thảo luận chuyển từ “AI là chất xúc tác tăng trưởng” sang “AI có làm suy yếu lợi thế của phần mềm dạng thuê bao không?”.
Một yếu tố then chốt là hành vi mua sắm của khách hàng. Thay vì mua thêm tiện ích hoặc nâng cấp gói như trước, khách hàng có xu hướng thử các lựa chọn khác, đặc biệt khi có công cụ AI hỗ trợ tự xây nhanh ứng dụng nội bộ hoặc thay thế một phần chức năng của phần mềm doanh nghiệp.
Jaluria cho rằng AI có thể gây bất lợi cho các doanh nghiệp dẫn đầu nhưng chậm đổi mới, đồng thời tạo lợi thế cho các công ty biết tích hợp AI để nâng cấp giá trị sản phẩm.
Chu kỳ bùng nổ phần mềm thập niên 2010 dựa trên cloud và thuê bao dài hạn
Phần mềm từng được định giá cao nhờ mô hình thuê bao ổn định và chi phí chuyển đổi lớn, giúp doanh thu dự đoán được và ít biến động.
Trong thập niên 2010, phần mềm tăng trưởng mạnh nhờ internet nhanh và điện toán đám mây. Doanh nghiệp có thể thuê hạ tầng lưu trữ từ các nhà cung cấp như Amazon.com thay vì tự vận hành trung tâm dữ liệu, làm giảm rào cản gia nhập và tăng tốc triển khai sản phẩm.
Nhiều công ty phần mềm mới xuất hiện, giải quyết các nhu cầu rất đa dạng từ xếp lịch cho phòng tập yoga, xử lý thanh toán cho đến phòng thủ an ninh mạng cấp doanh nghiệp. Sự đa dạng này giúp thị trường mở rộng nhanh và tạo cảm giác “phần mềm ở khắp mọi nơi”.
Góc nhìn của Phố Wall cũng đổi khác: phần mềm từ nhóm rủi ro trở thành nhóm được xem là “đáng tin” vì doanh nghiệp hiếm khi thay đổi nhà cung cấp sau khi đã tích hợp vào vận hành. Hợp đồng thuê bao dài hạn tạo dòng doanh thu dự báo được, yếu tố được nhà đầu tư định giá cao.
Giá cổ phiếu tăng mạnh và dòng tiền vay mượn đổ vào khi nhiều quỹ đầu tư tư nhân chạy đua mua lại doanh nghiệp phần mềm. Giai đoạn làm việc từ xa trong đại dịch còn khuếch đại nhu cầu. Lãi suất giảm khiến chi phí vốn rẻ, tiếp tục “bơm” thêm nhiên liệu cho chu kỳ tăng nóng.
Lãi suất tăng từ năm 2022 làm lộ rủi ro nợ và áp lực cạnh tranh
Khi lãi suất tăng và nhu cầu làm việc từ xa hạ nhiệt, các công ty phần mềm gánh nợ cao bắt đầu dễ tổn thương hơn trước cạnh tranh và chi phí vốn.
Điểm ngoặt đến khi lãi suất tăng trong năm 2022 và người lao động quay lại văn phòng. Những điều kiện từng hỗ trợ tăng trưởng nhanh bắt đầu đảo chiều: chi tiêu thận trọng hơn, khách hàng cân nhắc kỹ hơn, và các doanh nghiệp dùng đòn bẩy tài chính lớn đối mặt áp lực trả nợ cao.
Các bên cho vay tài trợ cho thương vụ mua lại công ty phần mềm bắt đầu nhìn thấy “vết nứt” khi cạnh tranh gia tăng. Những doanh nghiệp mang gánh nợ lớn trở nên khó xoay xở hơn trong môi trường doanh thu tăng chậm và chi phí vốn đắt đỏ.
Theo PitchBook LCD, trong hai năm qua có 13 doanh nghiệp phần mềm không đáp ứng nghĩa vụ nợ, bao gồm phá sản và tái cơ cấu nợ ngoài tòa. Trước năm 2020, vỡ nợ khoản vay trong lĩnh vực phần mềm gần như không xuất hiện, một phần vì hoạt động cho vay dạng này còn tương đối mới.
Trường hợp Quest cho thấy rủi ro đòn bẩy: công ty sản xuất OneLogin (phần mềm xác thực nhân viên). Clearlake Capital mua Quest đầu năm 2022 bằng 3,6 tỷ USD khoản vay từ nhà đầu tư. Dù hưởng lợi từ xu hướng làm việc từ xa, Quest vẫn chịu áp lực nợ và cạnh tranh từ Okta, sau đó đạt thỏa thuận tái cơ cấu với các chủ nợ vào tháng 6 năm ngoái.
Nhà đầu tư thận trọng hơn với tín dụng phần mềm dù chưa “tháo chạy”
Nhà đầu tư vẫn nắm giữ tín dụng phần mềm, nhưng yêu cầu bù rủi ro cao hơn so với lãi suất tham chiếu, phản ánh mức độ soi xét tăng lên.
Tỷ lệ vỡ nợ của các khoản vay dành cho doanh nghiệp phần mềm vẫn thấp hơn mức chung của các khoản vay phục vụ thương vụ mua lại. Tuy vậy, theo dữ liệu PitchBook LCD được WSJ xem, phần bù lãi suất mà nhà đầu tư yêu cầu khi nắm giữ khoản vay phần mềm so với mức tham chiếu đã tăng trong 15 tháng qua, ngay cả khi phần bù lãi suất của thị trường khoản vay nói chung có xu hướng giảm nhẹ.
Nguyên nhân không chỉ nằm ở lãi suất, mà còn ở rủi ro AI tạo đối thủ mới và thay đổi cơ cấu chi tiêu công nghệ. Hai mối nguy thường được nhắc đến là cạnh tranh từ các “tân binh” và việc doanh nghiệp tự xây phần mềm nội bộ thay vì trả tiền cho nhà cung cấp bên ngoài.
“Nhóm nhà đầu tư chắc chắn đang soi xét các tên tuổi phần mềm này kỹ hơn rất nhiều.”
– Vince Flanagan, quản lý danh mục, Seix Investment Advisors
Chi tiêu hạ tầng AI khiến thị trường đặt lại câu hỏi về lợi nhuận và dòng tiền
Nhà đầu tư trở nên chọn lọc với cổ phiếu liên quan AI và đồng thời yêu cầu điều kiện vay nghiêm ngặt hơn với các công ty chi mạnh cho hạ tầng AI.
Sự hứng khởi với AI đã đẩy nhiều cổ phiếu lên mức cao kỷ lục gần đây, nhưng mức độ “kén chọn” tăng lên: thị trường không còn trả giá cao cho mọi câu chuyện AI, mà tập trung vào khả năng tạo lợi nhuận và dòng tiền. Điều này khiến định giá phân hóa mạnh giữa các doanh nghiệp.
Nhiều doanh nghiệp đang vay mạnh để đầu tư dự án hạ tầng AI. Các bên cho vay do đó tiến hành thận trọng hơn và yêu cầu mức lãi cao hơn đối với những công ty chi tiêu lớn như Meta và Oracle so với mức tín nhiệm của họ, cho thấy rủi ro triển khai và hoàn vốn đang được định giá lại.
Các câu hỏi then chốt được đặt ra xoay quanh tính bền vững của đầu tư AI, khả năng sinh lời và liệu các dự án có tạo dòng tiền thực hay không.
Những câu hỏi thường gặp
Vì sao cổ phiếu các công ty phần mềm giảm mạnh trong giai đoạn AI bùng nổ?
Nhà đầu tư lo AI rút ngắn thời gian viết phần mềm, tạo thêm đối thủ mới và khiến khách hàng cân nhắc tự xây công cụ nội bộ. Kết hợp với lãi suất cao và tăng trưởng chậm lại, định giá của các công ty phần mềm bị điều chỉnh.
“Vibe coding” là gì và liên quan thế nào đến ngành phần mềm?
“Vibe coding” mô tả việc dùng AI để tạo nhanh ứng dụng và website. Khi rào cản phát triển phần mềm giảm, các nhà cung cấp phần mềm truyền thống có thể đối mặt cạnh tranh mạnh hơn và khách hàng có thêm lựa chọn thay thế.
Rủi ro lớn nhất với các công ty phần mềm hiện nay là gì?
Rủi ro trước mắt là doanh thu tăng chậm khi khách hàng thử phương án thay thế thay vì mua nâng cấp. Ngoài ra, doanh nghiệp dùng đòn bẩy cao chịu áp lực trả nợ lớn hơn trong môi trường lãi suất cao và cạnh tranh gay gắt.
Dữ liệu nào cho thấy tín dụng phần mềm đang bị định giá rủi ro cao hơn?
Theo PitchBook LCD, phần bù lãi suất mà nhà đầu tư yêu cầu đối với các khoản vay phần mềm so với mức tham chiếu đã tăng trong 15 tháng qua, dù phần bù chung của thị trường khoản vay có xu hướng giảm nhẹ.
Vì sao thị trường cũng thận trọng với các khoản đầu tư hạ tầng AI?
Doanh nghiệp vay nhiều để xây hạ tầng AI, nên nhà đầu tư và bên cho vay đặt câu hỏi về tính bền vững, lợi nhuận và dòng tiền. Một số công ty chi tiêu lớn bị yêu cầu trả lãi cao hơn tương đối so với mức tín nhiệm.
