Lãnh đạo ngân hàng trung ương Mỹ thừa nhận các quyết sách thời Covid-19 đã làm trầm trọng thêm phân hóa kinh tế kiểu “K-shaped”, và hiện chưa có cách đơn giản để đảo ngược xu hướng này.

Chi phí vay từng ở mức rất thấp đã giúp nhóm có tài sản như nhà ở và cổ phiếu hưởng lợi lớn, trong khi nhiều hộ thu nhập thấp ít tiếp cận các kênh này và phụ thuộc chủ yếu vào tiền lương. Khi lãi suất tăng trở lại, chênh lệch cơ hội càng rõ hơn.

Nền kinh tế “K-shaped” gia tăng khi tài sản và chi phí vốn đi theo hai hướng

Khoảng cách giữa hộ giàu và hộ chật vật tăng lên khi người có nhà, cổ phiếu hưởng lợi từ điều kiện tín dụng và đà tăng thị trường, còn người thu nhập thấp thường không sở hữu các tài sản này và chịu áp lực chi phí sinh hoạt.

Trong giai đoạn khủng hoảng y tế, lãi vay xuống rất thấp đã hỗ trợ kinh tế, đồng thời tạo điều kiện cho nhiều người vay rẻ và tích lũy tài sản. Khi thị trường tài sản tăng, nhóm đã sở hữu nhà hoặc đầu tư tài chính có xu hướng được hưởng lợi kép: vừa giảm chi phí vay, vừa tăng giá trị tài sản ròng.

Ở chiều ngược lại, đa số người thu nhập thấp thường ít tham gia thị trường cổ phiếu và có xu hướng thuê nhà thay vì sở hữu. Vì vậy, trong nhiều năm, họ không nhận được phần “lợi ích tài sản” như nhóm có điều kiện tài chính tốt hơn, trong khi giá cả tăng trở thành mối lo lớn hơn đối với các hộ thu nhập thấp theo các khảo sát dư luận.

Một phần chủ nhà vẫn hưởng lãi vay dưới 3% dù mặt bằng lãi suất đã tăng

Theo Fannie Mae, khoảng 20% người sở hữu nhà vẫn đang trả lãi suất dưới 3% cho khoản vay mua nhà, giúp giảm chi phí hàng tháng và hỗ trợ tài sản ròng nhờ nắm giữ bất động sản.

Chi phí vay hiện nay đã cao hơn nhiều so với thời kỳ khủng hoảng, nhưng “di sản” của giai đoạn lãi suất siêu thấp vẫn tồn tại trong các khoản thế chấp đã chốt trước đó. Với những hộ gia đình giữ được mức lãi thấp, ngân sách hàng tháng cho nhà ở nhẹ gánh hơn so với người vay mới hoặc người đi thuê.

Ngoài dòng tiền, tác động còn nằm ở bảng cân đối tài sản: việc sở hữu nhà đồng nghĩa có cơ hội tích lũy giá trị ròng khi giá bất động sản tăng, trong khi người thuê nhà khó chuyển phần chi phí thuê thành tài sản.

Thị trường chứng khoán có chuỗi tăng mạnh, tạo lợi thế cho người nắm tài sản tài chính

Phố Wall khép lại một năm lợi nhuận mạnh, được thúc đẩy bởi chi tiêu cho công nghệ trí tuệ nhân tạo, kéo dài chuỗi tăng trưởng nhiều năm của thị trường.

Khi thị trường tăng liên tục, nhóm hộ gia đình có cổ phiếu hoặc tài sản liên quan thường ghi nhận giá trị tài sản tăng nhanh hơn thu nhập từ lương. Điều này có thể khuếch đại phân hóa vì lợi suất từ tài sản thường tập trung ở nhóm thu nhập cao, trong khi nhóm thu nhập thấp ít tham gia do hạn chế về vốn và khả năng chấp nhận rủi ro.

Trong bối cảnh đó, các điều kiện tài chính mang lại hiệu ứng bất đối xứng: cùng một đợt tăng của thị trường có thể cải thiện đáng kể tài sản ròng cho người đã đầu tư, nhưng gần như không tạo thay đổi cho người không sở hữu tài sản tài chính.

Tăng lương của nhóm thu nhập thấp chậm lại trong năm 2025 theo dữ liệu Atlanta Fed

Dữ liệu theo dõi tăng lương cho thấy đến tháng 9/2025, tăng lương trung vị (trung bình trượt 12 tháng) của nhóm 25% hộ thu nhập thấp là 3,7%, thấp hơn mức 4,4% của nhóm thu nhập cao.

Trước đó, giai đoạn 2020–2023, nhóm thu nhập thấp từng chứng kiến tốc độ tăng lương nhanh hơn, trong bối cảnh doanh nghiệp cạnh tranh tuyển dụng từ nguồn lao động hạn chế. Tuy nhiên, bức tranh đã đổi khác trong năm 2025 khi chênh lệch tăng lương nghiêng về nhóm thu nhập cao.

Tham chiếu dữ liệu gốc: trung bình trượt 12 tháng của tăng lương do chi nhánh Atlanta của hệ thống ngân hàng trung ương Mỹ công bố.

Chính sách lãi suất thấp 2020–03/2022 giúp “khóa” chi phí vốn rẻ cho một phần người vay

Lãi suất được hạ gần 0 trong năm 2020 và duy trì thấp đến tháng 3/2022 đã giúp nhiều người chốt vay mua nhà với chi phí rẻ, tạo lợi thế dài hạn khi lãi suất tăng trở lại.

Trong năm 2020, cơ quan hoạch định chính sách tiền tệ phải đối mặt với việc doanh nghiệp đóng cửa và tỷ lệ thất nghiệp tăng, nên việc hạ lãi suất mạnh nhằm hỗ trợ mục tiêu việc làm và ổn định giá. Đến khi lạm phát tăng, lãi suất mới chuyển sang chu kỳ thắt chặt nhanh.

Đến thời điểm bắt đầu nâng lãi suất vào tháng 3/2022, khoảng một phần tư trong số xấp xỉ 85 triệu chủ nhà đã có các khoản thế chấp với lãi suất rất thấp, và chỉ một tỷ lệ nhỏ từ bỏ các mức lãi này. Điều đó khiến lợi ích từ “lãi suất cũ” tồn tại dai dẳng cho nhóm đã vay sớm.

Khoảng cách tài sản đã hình thành từ sau 2008 và tiếp tục kéo dài

Một số chuyên gia cho rằng phân hóa K-shaped không chỉ do đại dịch, mà đã bắt đầu từ 2008 khi các gói bơm thanh khoản lớn đẩy giá cổ phiếu và nhà ở lên, tạo khoảng cách bền vững giữa nhóm có tài sản và nhóm không có.

Khi giá tài sản tăng, hiệu ứng giàu lên (wealth effect) có xu hướng tập trung vào người đã sở hữu tài sản. Ngược lại, người không có danh mục cổ phiếu, không có nhà, hoặc khó tiếp cận hạn mức tín dụng thường phải dựa chủ yếu vào tiền lương để theo kịp lạm phát.

“Khi tôi nói chuyện với các nhà bán lẻ và CEO phục vụ nhóm một phần ba thu nhập cao, mọi thứ đều rất tốt… còn nửa dưới phân bố thu nhập thì nhìn vào và hỏi: ‘Chuyện gì đã xảy ra?’”
– Christopher Waller, Thống đốc ngân hàng trung ương Mỹ, Yale CEO Summit (16/12/2025)

“Điều tốt nhất chúng tôi có thể làm là cố gắng đưa thị trường lao động trở lại vững hơn, khiến nền kinh tế tăng trưởng tốt hơn, và hy vọng sự ổn định việc làm cùng mức tăng lương sẽ bắt kịp.”
– Christopher Waller, Thống đốc ngân hàng trung ương Mỹ, Yale CEO Summit (16/12/2025)

Công cụ lãi suất không nhắm trúng mục tiêu nên khó sửa nhanh phân hóa thu nhập

Lãi suất chính sách là công cụ “thô”, không thể hỗ trợ riêng từng nhóm thu nhập, và ngân hàng trung ương cũng không trực tiếp kiểm soát lãi suất dài hạn, nên không có cách sửa nhanh nền kinh tế K-shaped.

Lãi suất điều hành tác động rộng lên chi phí vay trong toàn nền kinh tế, nhưng không thể phân bổ theo đối tượng để vừa hạ nhiệt lạm phát vừa tăng cơ hội cho nhóm yếu thế một cách trực tiếp. Đồng thời, lãi suất dài hạn thường vận động theo lợi suất trái phiếu kho bạc kỳ hạn dài hơn.

Trong 2 năm qua, ngân hàng trung ương đã giảm lãi suất tham chiếu 1,75 điểm để giữ ổn định thị trường lao động. Mục tiêu là nới bớt áp lực tài chính nhằm nâng đỡ việc làm và thu nhập, với kỳ vọng “nước lên thuyền lên”, dù tác động phân phối có thể không đồng đều trong thực tế.

Những câu hỏi thường gặp

Nền kinh tế “K-shaped” là gì?

Đây là trạng thái phục hồi hoặc tăng trưởng kinh tế theo hai nhánh: nhóm có tài sản và thu nhập cao đi lên nhanh, còn nhóm thu nhập thấp hoặc ít tài sản bị tụt lại, khiến khoảng cách giàu nghèo nới rộng.

Vì sao lãi suất thấp thời Covid-19 lại làm chênh lệch giàu nghèo rõ hơn?

Lãi suất thấp giúp người có khả năng vay và sở hữu tài sản (như nhà ở) chốt chi phí vốn rẻ, trong khi đà tăng của nhà và cổ phiếu làm tài sản ròng của họ tăng. Người thu nhập thấp thường thuê nhà và ít nắm cổ phiếu nên hưởng lợi ít hơn.

Con số nào cho thấy lợi thế của nhóm đã vay mua nhà trước đây?

Fannie Mae cho biết khoảng 20% người sở hữu nhà vẫn trả lãi suất dưới 3% cho khoản vay mua nhà, dù mặt bằng lãi suất hiện đã cao hơn nhiều so với thời kỳ khủng hoảng.

Dữ liệu tăng lương gần đây phản ánh điều gì về nhóm thu nhập thấp?

Theo số liệu theo dõi của chi nhánh Atlanta, đến tháng 9/2025, tăng lương trung vị (trung bình trượt 12 tháng) của nhóm 25% hộ thu nhập thấp là 3,7%, thấp hơn mức 4,4% của nhóm thu nhập cao.

Vì sao ngân hàng trung ương khó “sửa nhanh” nền kinh tế K-shaped?

Công cụ chính là lãi suất tác động diện rộng và không nhắm mục tiêu theo nhóm, trong khi lãi suất dài hạn lại không do ngân hàng trung ương kiểm soát trực tiếp. Vì vậy, họ chủ yếu có thể hỗ trợ điều kiện việc làm chung thay vì giải quyết trực tiếp phân hóa.