AI đang tạo ra làn sóng giấy tờ giả trong thị trường nghệ thuật, khiến các phòng trưng bày và công ty bảo hiểm phải thay đổi cách thẩm định, xử lý bồi thường và bảo vệ hồ sơ sở hữu.
Những tài liệu như hóa đơn bán hàng, thẩm định giá, chứng từ xuất xứ và chứng nhận tính xác thực ngày càng có thể được tạo nhanh bằng chatbot, khiến gian lận khó nhận biết hơn và làm tăng rủi ro chấp nhận “bằng chứng” sai mà không phát hiện.
- AI giúp tạo giấy tờ nghệ thuật giả trông thuyết phục hơn, làm tăng rủi ro gian lận bảo hiểm và thẩm định.
- Gian lận ngày càng khó phát hiện vì văn phong “mượt” và ít lỗi, buộc chuyên gia phải dựa thêm vào kiểm tra metadata và hệ thống nội bộ.
- Hồ sơ xuất xứ (provenance) bị “bịa” có thể làm sụp đổ giá trị tác phẩm và phá vỡ chuỗi sở hữu.
AI đang làm bùng nổ giấy tờ giả trong hồ sơ bảo hiểm và thẩm định nghệ thuật
AI giúp tạo hàng loạt chứng từ thẩm định và hồ sơ liên quan đến tác phẩm, khiến các yêu cầu bồi thường và định giá có nguy cơ dựa trên tài liệu giả nhưng nhìn rất hợp lệ.
Một chuyên gia giám định tổn thất mỹ thuật cho biết họ nhận “hàng chục” giấy chứng nhận thẩm định cho các tranh trang trí trong cùng một hồ sơ khiếu nại. Bề ngoài mỗi trang đều đúng chuẩn, nhưng phần mô tả cho các tác phẩm khác nhau lại giống hệt nhau.
Chi tiết lặp mô tả này khiến họ nghi ngờ cả lô tài liệu được tạo từ một hệ thống tự động. Từ đó, mối lo lan rộng: các hồ sơ giả có thể đã lọt vào quy trình mà không ai phát hiện nếu chỉ kiểm tra bằng mắt thường hoặc dựa vào sự “trơn tru” của văn bản.
Chatbot và mô hình ngôn ngữ lớn đang bị lợi dụng để giả mạo hóa đơn, thẩm định và provenance
Các mô hình AI có thể tạo nhanh hóa đơn bán hàng, định giá, chứng từ provenance và chứng nhận tính xác thực, giúp kẻ gian dựng “câu chuyện” cho tác phẩm để phục vụ bồi thường hoặc tăng giá trị.
Olivia Eccleston, môi giới bảo hiểm mỹ thuật tại Marsh, cho biết chatbot và mô hình ngôn ngữ lớn đang hỗ trợ kẻ gian làm giả hóa đơn bán hàng, thẩm định, tài liệu provenance và chứng nhận tính xác thực.
Cô nhấn mạnh đây là một lớp mới của vấn nạn cũ. Một số trường hợp là cố ý tạo giả. Nhưng cũng có tình huống bắt đầu khi ai đó yêu cầu AI “tìm” dữ liệu lịch sử, và mô hình lại tạo ra kết quả chưa từng tồn tại. Những sai lệch đó sau đó bị đưa vào giấy tờ và gửi cho bên bảo hiểm như thể là sự thật.
Trong thị trường nghệ thuật, chuỗi sở hữu (provenance) là yếu tố trung tâm. Khi chuỗi này bị “làm bẩn” bằng chi tiết bịa đặt, giá trị tác phẩm có thể sụp đổ vì nền tảng định danh và lịch sử sở hữu không còn đáng tin.
Provenance bị bịa đặt có thể phá hủy định giá tác phẩm
Provenance là xương sống của định giá và xác thực; khi AI đưa thông tin đoán mò vào hồ sơ, tác phẩm có thể mất giá vì lịch sử sở hữu không kiểm chứng được.
Angelina Giovani, đồng sáng lập nhóm nghiên cứu provenance Flynn & Giovani, cho rằng AI khiến việc này dễ hơn vì mô hình “phải” đưa ra câu trả lời và có thể đoán khi được cung cấp đủ ngữ cảnh. Bà nói từng thấy một vụ việc trong đó hệ thống AI dường như đã tạo chữ ký trên tranh để làm câu chuyện về tác phẩm đáng tin hơn.
Bà cũng said đã chứng kiến các số sổ cái giả và dấu đóng thời kỳ Đức Quốc xã bị làm giả trong hồ sơ provenance. Những chi tiết “có vẻ lịch sử” này có thể khiến người xem lầm tưởng hồ sơ đã được xác minh chặt chẽ.
Trường hợp Wolfgang Beltracchi—người tạo hàng trăm bức tranh và dùng ảnh dàn dựng để xây lịch sử sở hữu giả—thường được nhắc như ví dụ điển hình về việc dựng chứng cứ hậu trường để chống đỡ cho tác phẩm không thể tự chứng minh bằng chất lượng hoặc nguồn gốc.
Gian lận giấy tờ không mới, nhưng AI làm nó “mượt” và khó bắt lỗi hơn
Trước đây kẻ gian giả con dấu và tiêu đề thư; giờ AI giúp tạo văn bản ít lỗi, hợp ngữ cảnh, khiến tài liệu giả khó bị nhận ra bằng dấu hiệu bất thường đơn giản.
Các chuyên gia lưu ý bản chất hành vi gian lận không mới: người ta từng sao chép tiêu đề thư của tổ chức uy tín hoặc thiết kế con dấu giả. Điểm thay đổi là tốc độ và chất lượng trình bày.
Giờ đây, họ dựa vào AI để tạo cùng loại giấy tờ với câu chữ trau chuốt hơn và ít sai sót lộ liễu hơn. Filippo Guerrini-Maraldi, trưởng bộ phận mỹ thuật tại hãng bảo hiểm Howden, cho biết ông đã thấy nhiều tài liệu giả trong sự nghiệp và các hệ thống tự động hiện khiến chúng trông thực tế hơn.
Kiểm tra metadata và dấu vết số đang trở thành tuyến phòng thủ quan trọng
Khi văn bản giả trông “bình thường”, chuyên gia phải dựa nhiều hơn vào metadata, thẩm tra định dạng tệp và hệ thống kiểm chứng nội bộ để đánh giá tính xác thực của provenance.
Harry Smith, chủ tịch điều hành của đơn vị định giá nghệ thuật Gurr Johns, nói AI làm gian lận nhanh hơn vì người thực hiện không cần “dựng” một chuyên gia giả để hậu thuẫn; công cụ có thể tạo phần diễn giải theo ý muốn nhằm làm tài liệu trông đầy đủ.
Grace Best-Devereux, chuyên gia giám định tổn thất mỹ thuật tại Sedgwick, cho biết cô kiểm tra metadata trong tài liệu số để tìm dấu hiệu can thiệp của AI. Cô cũng nói các giám định viên sử dụng hệ thống riêng để đánh giá liệu tài liệu provenance có thật hay không.
“Chúng tôi đang ở ngưỡng mà có thể tôi không thể nhìn vào và nói, ‘văn bản này trông sai, và tôi cần điều tra thêm.’”
– Grace Best-Devereux, giám định tổn thất mỹ thuật, Sedgwick
Cảnh báo này phản ánh thách thức cốt lõi: các công cụ mới làm cho văn bản giả ngày càng “đúng chuẩn ngôn ngữ”, khiến việc phát hiện dựa trên cảm quan (như lỗi diễn đạt, mâu thuẫn bề mặt, cách dùng thuật ngữ) kém hiệu quả hơn trước.
Những câu hỏi thường gặp
AI đang bị dùng để làm giả những loại giấy tờ nghệ thuật nào?
AI thường bị lợi dụng để tạo hóa đơn bán hàng, tài liệu thẩm định giá, hồ sơ provenance (chuỗi sở hữu), và chứng nhận tính xác thực. Các tài liệu này trông hợp lệ, có văn phong mượt và nhất quán, nên dễ lọt qua bước kiểm tra sơ bộ.
Vì sao provenance quan trọng trong thị trường nghệ thuật?
Provenance là lịch sử sở hữu và lưu chuyển của tác phẩm, giúp hỗ trợ xác thực và định giá. Nếu provenance bị “bịa” hoặc chèn chi tiết sai, độ tin cậy của tác phẩm giảm mạnh và giá trị có thể sụp đổ do không chứng minh được nguồn gốc.
Các chuyên gia phát hiện giấy tờ giả do AI bằng cách nào?
Ngoài việc rà soát nội dung, họ kiểm tra metadata của tệp số để tìm dấu vết chỉnh sửa hoặc tạo lập bất thường, đồng thời đối chiếu với hệ thống và quy trình thẩm tra nội bộ nhằm đánh giá tính thật của provenance và các chứng từ liên quan.