Gần 9 tháng sau khi Mỹ áp mức thuế quan cao nhất gần 100 năm, thương mại toàn cầu không “đổ vỡ” mà đang tái định tuyến, khi doanh nghiệp chuyển chuỗi cung ứng và điều chỉnh điểm sản xuất để né thuế.
Bức tranh mới cho thấy Mỹ mua ít hàng trực tiếp từ Trung Quốc hơn, nhưng tăng mua từ các nhà máy do Trung Quốc sở hữu tại quốc gia có thuế thấp hơn như Việt Nam, trong khi Trung Quốc đẩy mạnh xuất khẩu sang các thị trường khác, đặc biệt là châu Âu.
- Thuế quan cao không làm thương mại toàn cầu sụp đổ, mà khiến dòng chảy hàng hóa đổi hướng.
- Các hãng xe tăng sản xuất tại Mỹ để giảm rủi ro thuế, trong khi chi phí thuế toàn ngành tăng mạnh.
- Căng thẳng Mỹ–Trung và Mỹ–Canada dẫn tới các biện pháp trả đũa, đàm phán và điều chỉnh chính sách theo áp lực giá cả.
Thương mại toàn cầu đổi hướng thay vì suy sụp
Thương mại quốc tế không “đóng băng” sau các đợt tăng thuế, nhưng các tuyến nhập khẩu và trung tâm sản xuất đã dịch chuyển để tối ưu thuế và rủi ro chính sách.
Mỹ hiện mua ít hàng “đi thẳng” từ Trung Quốc hơn. Tuy nhiên, Mỹ lại tăng mua hàng từ các cơ sở sản xuất do Trung Quốc sở hữu đặt tại nước có mức thuế thấp hơn, ví dụ Việt Nam.
Ở chiều ngược lại, Trung Quốc tăng xuất khẩu sang gần như mọi quốc gia khác, với trọng tâm là các mặt hàng giá rẻ hướng tới châu Âu. Điều này cho thấy hàng hóa không biến mất, mà chỉ đổi hành trình và điểm trung chuyển.
Các hãng xe dịch chuyển hoạt động sang Mỹ để giảm tác động thuế
Nhiều hãng ô tô ưu tiên sản xuất và bán các mẫu xe “lắp ráp tại Mỹ” để hạn chế chi phí thuế, thay vì phụ thuộc vào nhập khẩu từ Nhật Bản hay Mexico.
Nissan, hãng có nhà máy trên 5 châu lục, cho biết thuế quan khiến họ cần tập trung hơn vào thị trường Mỹ. Doanh nghiệp tăng sản lượng Rogue SUV tại Tennessee thay vì nhập từ Nhật Bản.
Nissan cũng đẩy mạnh bán các mẫu sản xuất tại Mỹ như Pathfinder SUV cỡ lớn và bán tải Frontier, đồng thời giảm nhập khẩu từ Mexico. Cách làm này phản ánh xu hướng “địa phương hóa” để tránh mức thuế cao với xe nhập khẩu.
“Có một kế hoạch rất có chủ đích để dồn ngân sách marketing cho những mẫu xe được sản xuất tại Mỹ.”
– Jérémie Papin, Giám đốc Tài chính, phỏng vấn gần đây
Ngành xe chịu tác động đáng kể, khi các hãng lớn cộng lại báo cáo gần 12 tỷ USD chi phí thuế phát sinh trong năm. Dù vậy, nhiều hãng (bao gồm Nissan) chưa tăng giá mạnh, chấp nhận biên lợi nhuận thấp hơn để hấp thụ chi phí.
Dữ liệu từ Cox Automotive cho thấy giá trung bình xe mới ở mức “ngay dưới” 50.000 USD trong tháng 11, chỉ cao hơn 1,3% so với cùng kỳ năm trước. Điều này cho thấy một phần chi phí thuế được doanh nghiệp gánh thay vì chuyển полностью sang người mua.
Gói thuế đối ứng tháng 4 đặt lại mặt bằng thuế nhập khẩu
Ngày 2/4, Mỹ công bố thuế đối ứng diện rộng 10% áp lên từ 60 quốc gia trở lên, đồng thời áp mức cao hơn với các đối tác lớn và tăng thuế xe nhập khẩu lên 25%.
Trong công bố ngày 2/4, thuế đối ứng 10% áp lên không dưới 60 quốc gia. Một số đối tác chịu mức cao hơn: Trung Quốc 34%, Nhật Bản 24%, Liên minh châu Âu 20%.
Đáng chú ý, thuế áp lên ô tô nhập khẩu tăng lên 25%. Khi công bố, Tổng thống Trump nhấn mạnh các mức thuế cao mà nhiều quốc gia áp lên nông sản và ô tô của Mỹ.
“Họ đã lấy đi quá nhiều của cải từ đất nước chúng ta, và chúng ta sẽ không để điều đó xảy ra.”
– Donald Trump, phát biểu ngày 2/4
“Sẽ không có thuế nếu bạn xây nhà máy – sản phẩm của bạn – tại Mỹ.”
– Donald Trump, phát biểu sau đó
Các động thái thuế quan cũng đi kèm nỗ lực mở rộng tiếp cận thị trường. Trong những tháng tiếp theo, chính quyền công bố các thỏa thuận thương mại nhằm tăng tiếp cận thị trường với Vương quốc Anh, trong đó có các cam kết mua thêm ethanol, thịt bò, ngũ cốc, trái cây, rau và các nông sản khác.
Căng thẳng Mỹ–Trung mở rộng từ thuế quan sang công nghệ và an ninh
Mỹ không chỉ áp thuế với Trung Quốc mà còn siết dòng vốn, hạn chế tiếp cận công nghệ, trong khi Trung Quốc phản ứng mạnh bằng hạn chế xuất khẩu đất hiếm trước khi hai bên tìm lối giảm nhiệt.
Chính quyền Mỹ gắn nhãn một số tổ chức Trung Quốc là mối đe dọa an ninh quốc gia, từ đó hạn chế dòng tiền của Mỹ chảy vào doanh nghiệp Trung Quốc. Mỹ cũng thắt chặt quy định về khả năng tiếp cận công nghệ của Trung Quốc.
Ở chiều ngược lại, sau giai đoạn sớm có việc dừng mua đậu nành, đầu tháng 10 Trung Quốc công bố hạn chế diện rộng đối với xuất khẩu khoáng sản đất hiếm. Trung Quốc kiểm soát khoảng 70% hoạt động khai thác đất hiếm toàn cầu và còn nắm tỷ trọng lớn hơn ở khâu chế biến.
Ngày 15/10, Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent và Đại sứ Thương mại Mỹ Jamieson Greer tổ chức họp báo, chỉ trích tác động toàn cầu của động thái này. Greer cho rằng đây “không phải trả đũa tương xứng” mà là “một hành vi cưỡng ép kinh tế đối với mọi quốc gia trên thế giới”.
Sau đó, hai bên tìm cách hạ nhiệt. Đến cuối tháng 10, Trung Quốc đồng ý hoãn các hạn chế đất hiếm ít nhất 1 năm. Mỹ đồng ý giảm thuế 10% và dừng một quy định từng chặn doanh nghiệp Trung Quốc tiếp cận một số xuất khẩu công nghệ của Mỹ.
Quan hệ Mỹ–Canada xấu đi với thuế 25% rồi tăng lên 35%
Mỹ áp thuế lên hàng Canada ngoài phạm vi USMCA, Canada đáp trả bằng thuế lên hàng Mỹ, và mức thuế tổng thể tiếp tục tăng trước khi đối thoại thương mại bị ngưng.
Tháng 3, Mỹ áp thuế 25% lên các sản phẩm Canada không thuộc Hiệp định Mỹ–Mexico–Canada (USMCA), ngoại trừ năng lượng và phân bón potash chỉ chịu 10%.
Chi tiết được nêu trong tài liệu chính thức: tóm tắt về thuế áp lên hàng nhập từ Canada, Mexico và Trung Quốc.
Canada đáp trả bằng thuế 25% lên khoảng 30 tỷ USD hàng hóa Mỹ. Đến tháng 8, mức thuế tổng thể với Canada tăng lên 35%.
Sau đó, Tổng thống Trump dừng thảo luận thương mại sau khi tỉnh Ontario chạy quảng cáo tại Mỹ sử dụng lời của cựu Tổng thống Ronald Reagan để chỉ trích chính sách thuế. Lãnh đạo Canada cho rằng mối quan hệ đối tác từng là lợi thế nay trở thành điểm yếu lớn.
Áp lực chi phí sinh hoạt khiến thuế quan trở thành chủ đề chính trị
Khi giá cả bị chú ý nhiều hơn vào mùa thu, thuế quan trở thành trọng tâm tranh luận, đặc biệt với những nước bị áp mức cao như Brazil 50%, làm tăng chi phí của một số mặt hàng phổ biến.
Vào mùa thu, Tổng thống Trump nhận nhiều câu hỏi về khả năng chi trả khi người mua sắm phàn nàn giá cao. Một số quốc gia như Brazil chịu mức thuế 50%, kéo chi phí của một số mặt hàng thông dụng tăng lên.
Trong một bài phát biểu đầu tháng, Trump đổ lỗi tình hình cho người tiền nhiệm, nói “tôi thừa hưởng một mớ hỗn độn”, đồng thời cho rằng kinh tế Mỹ hiện mạnh hơn so với một năm trước.
“Thuế quan đang tạo ra SỰ GIÀU CÓ to lớn, và an ninh quốc gia chưa từng có cho nước Mỹ. Thâm hụt thương mại đã giảm 60%, hoàn toàn chưa từng thấy. GDP 4,3%, và còn tăng mạnh. Không lạm phát!!! Chúng ta lại được tôn trọng như một quốc gia.”
– Donald Trump, Truth Social, 27/12
Những câu hỏi thường gặp
Vì sao thuế quan cao không làm thương mại toàn cầu sụp đổ?
Thay vì giảm mạnh, thương mại dịch chuyển tuyến: Mỹ mua ít trực tiếp từ Trung Quốc hơn nhưng tăng mua từ các nhà máy do Trung Quốc sở hữu ở quốc gia có thuế thấp hơn như Việt Nam; Trung Quốc lại tăng xuất khẩu sang các thị trường khác, nhất là châu Âu.
Ngành ô tô phản ứng thế nào trước thuế nhập khẩu tăng?
Các hãng ưu tiên tăng sản xuất tại Mỹ để hạn chế thuế, ví dụ Nissan tăng sản lượng Rogue SUV ở Tennessee, đẩy mạnh các mẫu sản xuất tại Mỹ và giảm nhập khẩu từ Mexico.
Mức thuế được công bố ngày 2/4 gồm những gì?
Mỹ công bố thuế đối ứng 10% áp lên từ 60 quốc gia trở lên, áp mức cao hơn với các đối tác lớn gồm Trung Quốc 34%, Nhật Bản 24%, EU 20%, và tăng thuế ô tô nhập khẩu lên 25%.
Đất hiếm có vai trò gì trong căng thẳng Mỹ–Trung?
Trung Quốc công bố hạn chế xuất khẩu đất hiếm vào đầu tháng 10. Nước này kiểm soát khoảng 70% khai thác đất hiếm toàn cầu và có tỷ trọng còn lớn hơn ở khâu chế biến, khiến động thái bị Mỹ cho là gây ảnh hưởng rộng khắp.
Mỹ và Canada đã áp thuế trả đũa ra sao?
Mỹ áp thuế 25% với hàng Canada ngoài USMCA (trừ năng lượng và potash 10%). Canada đáp trả bằng thuế 25% lên khoảng 30 tỷ USD hàng Mỹ, và mức thuế tổng thể với Canada tăng lên 35% vào tháng 8.