Thẩm phán liên bang kết luận chính quyền Trump vi phạm pháp luật khi đóng băng 5 tỷ USD dành cho chương trình xây trạm sạc xe điện (NEVI) đã được Quốc hội phê duyệt, đồng thời ra lệnh vĩnh viễn ngăn Bộ Giao thông Vận tải thu hồi hoặc hủy các kế hoạch tài trợ đã được thông qua.
Vụ việc bùng phát sau khi Bộ Giao thông Vận tải Mỹ chặn quyền truy cập nguồn tiền vào tháng 2/2026 mà không tuân thủ quy trình pháp lý bắt buộc, khiến 20 bang do đảng Dân chủ lãnh đạo và Washington D.C. khởi kiện, tạo tiền lệ đáng chú ý về quyền lực hành pháp với ngân sách đã được Quốc hội cấp.
- Thẩm phán ra lệnh vĩnh viễn, chặn DOT thu hồi hoặc hủy các kế hoạch tài trợ trạm sạc EV đã được phê duyệt.
- Tòa cho rằng DOT/FHWA cắt dòng tiền NEVI trái luật vì không tuân theo thủ tục hành chính cần thiết.
- Rủi ro tiếp theo đến từ Quốc hội, nơi một dự luật có thể điều chuyển 879 triệu USD khỏi hạ tầng sạc EV.
Tòa liên bang xác định việc đóng băng 5 tỷ USD cho hạ tầng sạc EV là trái luật
Thẩm phán Tana Lin kết luận Bộ Giao thông Vận tải Mỹ đã ngăn giải ngân chương trình NEVI mà không tuân theo yêu cầu của luật hành chính, nên hành động đóng băng 5 tỷ USD là bất hợp pháp.
Khoản 5 tỷ USD thuộc Đạo luật Đầu tư Hạ tầng và Việc làm (IIJA) ký năm 2021, được Quốc hội phê duyệt nhằm hỗ trợ các bang xây dựng mạng lưới trạm sạc xe điện trên toàn quốc thông qua chương trình NEVI.
Tháng 2/2026, sau khi Sean Duffy nhậm chức Bộ trưởng Giao thông Vận tải dưới thời Tổng thống Donald Trump, Bộ Giao thông Vận tải (DOT) đã chặn quyền truy cập nguồn tiền. Các bang cho rằng việc này diễn ra mà không có quy trình pháp lý phù hợp.
Vụ kiện do 20 bang do đảng Dân chủ lãnh đạo và Washington D.C. đệ trình, được xét xử tại Seattle. Thẩm phán nhận định DOT và Cục Quản lý Đường cao tốc Liên bang (FHWA) đã “rút phích” chương trình NEVI mà không làm theo các quy tắc thủ tục theo luật hành chính.
Lệnh vĩnh viễn buộc DOT không được thu hồi vốn hoặc hủy kế hoạch đã phê duyệt
Tòa ban hành lệnh vĩnh viễn ngăn DOT thu hồi nguồn tiền hoặc hủy các kế hoạch đã được chấp thuận, giúp các bang tiếp tục triển khai dự án bằng ngân sách đã được Quốc hội cấp.
Thẩm phán không chỉ phê bình mà còn ban hành lệnh cấm DOT đảo ngược các phân bổ đã duyệt hoặc hủy bỏ kế hoạch tài trợ trước đó.
Hệ quả trực tiếp là các bang có thể tiếp tục xây dựng theo phương án đã nộp và được duyệt, thay vì bị treo vô thời hạn vì quyết định hành chính từ cơ quan liên bang.
Lập luận “tạm dừng” bị bác bỏ vì không có thủ tục pháp lý cho phép
Tòa cho rằng luật không cho phép “tạm dừng” giải ngân theo cách DOT đã làm, kể cả tạm thời, vì đó là giữ lại tiền trái với ý chí của Quốc hội.
Chính quyền Trump lập luận đây chỉ là một đợt tạm dừng. Tuy nhiên, tòa bác bỏ, nhấn mạnh không có cơ chế hợp pháp cho kiểu “pause” này trong khung pháp lý áp dụng cho IIJA/NEVI.
Thẩm phán viết rằng các bị đơn đã đi ngược ý chí của Quốc hội khi giữ lại nguồn tiền theo cách mà IIJA không dự liệu. Trước đó, vấn đề cũng từng khiến tòa ra lệnh cấm tạm thời (preliminary injunction) buộc DOT phải ban hành hướng dẫn mới.
Dù có hướng dẫn mới, tác động đã xảy ra: dự án bị trì hoãn và các bang rơi vào trạng thái chờ đợi vì thiếu chắc chắn về dòng tiền.
Các bang và tổ chức môi trường ủng hộ phán quyết vì bảo vệ nguyên tắc pháp quyền
Nhiều bang và tổ chức môi trường hoan nghênh phán quyết, coi đây là xác nhận rằng cơ quan hành pháp không thể tự ý chặn dòng tiền đã được Quốc hội phê duyệt.
Các bang như California, Colorado và Washington đã lập kế hoạch và được trao vốn theo NEVI trước khi dòng tiền bị chặn. Do đó, lệnh vĩnh viễn mang ý nghĩa “khôi phục khả năng thực thi” đối với các kế hoạch đã qua phê duyệt.
Đại diện phía bang Washington, Mike Faulk (phát ngôn viên của Tổng chưởng lý bang Washington Nick Brown), cho biết: “Lệnh của Thẩm phán Lin là một chiến thắng vang dội cho pháp quyền và cho đầu tư thông minh vào tương lai năng lượng sạch của chúng ta.”
Rủi ro chính trị vẫn tồn tại nếu Quốc hội điều chuyển 879 triệu USD khỏi hạ tầng sạc EV
Dù tòa bảo vệ các kế hoạch đã phê duyệt, Quốc hội vẫn có thể thay đổi phân bổ ngân sách trong tương lai, bao gồm dự luật đề xuất điều chuyển 879 triệu USD khỏi hạ tầng sạc EV.
Hồ sơ vụ việc cho thấy Thượng viện dự kiến xem xét một dự luật vào tuần tới nhằm chuyển 879 triệu USD (được thiết kế cho hạ tầng sạc EV) sang hạng mục hạ tầng khác. Dự luật này đã được Hạ viện thông qua.
Nếu Thượng viện thông qua, một phần ngân sách cho hạ tầng sạc EV có thể bị điều hướng theo quyết định lập pháp mới, dù phán quyết tòa án đã hạn chế khả năng DOT tự ý “can thiệp” vào các khoản đã được phê duyệt.
Chính sách ưu tiên xe xăng có thể tiếp diễn, nhưng không được xâm phạm tài trợ bang đã duyệt
Phán quyết không chặn các chính sách khác ưu tiên xe xăng, nhưng khẳng định chính phủ không được tùy tiện làm gián đoạn tài trợ NEVI đã được phê duyệt cho các bang.
Nội dung vụ việc mô tả chính quyền Trump triển khai thêm bước đi nhằm thúc đẩy dòng xe chạy xăng hơn xe điện, như cắt ưu đãi thuế EV cho người mua và ủng hộ các hãng tập trung động cơ đốt trong.
Tuy nhiên, ranh giới mà tòa đặt ra là rõ ràng: các cơ quan liên bang không thể tự ý đóng băng hoặc thu hồi nguồn tiền đã được Quốc hội phê chuẩn và đã phân bổ theo kế hoạch hợp lệ của các bang.
Những câu hỏi thường gặp
Chương trình NEVI là gì và dùng để làm gì?
NEVI là chương trình thuộc IIJA (2021) nhằm hỗ trợ các bang xây dựng mạng lưới trạm sạc xe điện, sử dụng ngân sách do Quốc hội phê duyệt để phát triển hạ tầng sạc quy mô quốc gia.
Tòa án đã yêu cầu DOT làm gì?
Thẩm phán ban hành lệnh vĩnh viễn ngăn DOT thu hồi nguồn tiền hoặc hủy các kế hoạch đã được phê duyệt, giúp các bang tiếp tục triển khai dự án bằng khoản ngân sách đã được cấp.
Vì sao việc “tạm dừng” giải ngân bị coi là trái luật?
Tòa cho rằng DOT không tuân thủ các thủ tục bắt buộc của luật hành chính và luật không cho phép kiểu “tạm dừng” như đã thực hiện, kể cả trong thời gian ngắn, vì đi ngược ý chí Quốc hội.
Phán quyết có ngăn Quốc hội điều chỉnh ngân sách cho trạm sạc EV không?
Không. Phán quyết chủ yếu hạn chế DOT tự ý can thiệp vào các khoản đã phê duyệt, nhưng Quốc hội vẫn có thể thông qua luật mới để điều chuyển ngân sách, ví dụ đề xuất điều chuyển 879 triệu USD.