Chính quyền Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump đã dùng tiền thuế để nắm cổ phần hoặc quyền quản trị trong nhiều doanh nghiệp, biến các gói hỗ trợ công nghiệp thành những thương vụ “mua một phần công ty”.
Trong 12 tháng qua, loạt thỏa thuận trải rộng từ thép, đất hiếm, chip bán dẫn đến quốc phòng và hạt nhân. Điểm chung là nhà nước không chỉ cấp vốn, mà đổi lại quyền sở hữu, chứng quyền hoặc “cổ phần vàng”, qua đó bước vào những phòng họp vốn trước đây chỉ giám sát bằng quy định.
- Chính phủ Mỹ đã nhận cổ phần, chứng quyền hoặc quyền phủ quyết tại ít nhất 10 doanh nghiệp thuộc các ngành chiến lược.
- Các thỏa thuận bao gồm U.S. Steel, Intel, đất hiếm, lithium, quốc phòng và chuỗi cung ứng nam châm.
- Mục tiêu được mô tả là hỗ trợ tài chính và bảo vệ tiền thuế, nhưng hệ quả là nhà nước can dự sâu hơn vào quản trị doanh nghiệp.
Chính phủ Mỹ đang mua cổ phần doanh nghiệp bằng tiền thuế
Trong nhiều thương vụ, chính phủ Mỹ không chỉ cấp vốn mà đổi lấy cổ phần, chứng quyền hoặc quyền quản trị, khiến tiền thuế trở thành công cụ sở hữu doanh nghiệp trong các ngành chiến lược.
Trong năm qua, chính phủ được ghi nhận đã nắm cổ phần thực tế hoặc quyền quản trị tại ít nhất 10 doanh nghiệp, tập trung vào khoáng sản chiến lược, bán dẫn, năng lượng và quốc phòng. Có thương vụ kèm quyền biểu quyết, có thương vụ không, nhưng đều có điểm chung: ngân sách liên bang mua “một phần” công ty.
Chuyên gia Scott Lincicome (Cato Institute) nhận định làn sóng mua vào kiểu này hiếm thấy ngoài bối cảnh thời chiến. Bộ trưởng Thương mại Howard cho biết xu hướng có thể tiếp diễn và thậm chí nêu tên Lockheed Martin như một mục tiêu tiềm năng, cho thấy can dự của nhà nước có thể mở rộng sang các doanh nghiệp quốc phòng lớn.
Thép, đất hiếm và chip bán dẫn đã nhận vốn đổi lấy quyền sở hữu
Các thỏa thuận với U.S. Steel, Intel và MP Materials cho thấy mô hình: chính phủ cấp vốn hoặc điều kiện phê duyệt, đổi lại quyền đặc biệt như “cổ phần vàng”, cổ phần ưu đãi hoặc quyền nâng tỷ lệ sở hữu.
Với U.S. Steel, Tổng thống Trump chỉ phê duyệt thương vụ bán cho Nippon Steel sau khi có “cổ phần vàng”. Cổ phần này không tạo lợi nhuận, nhưng cho phép tổng thống chặn các quyết định như đóng nhà máy, bán tài sản hoặc chuyển trụ sở khỏi Pittsburgh. U.S. Steel ngừng giao dịch vào tháng 6/2025 và hoạt động như công ty con của Nippon.
Với Intel, vào tháng 8/2025, Bộ Thương mại mua 433,3 triệu cổ phiếu, tương đương 10%, bằng 8,9 tỷ USD lấy từ quỹ CHIPS Act và các khoản tài trợ khác. Số cổ phiếu này là cổ phiếu không có quyền biểu quyết; theo Bộ trưởng Howard, mục tiêu là hỗ trợ tài chính, không phải kiểm soát.
Bộ Quốc phòng Mỹ cũng rót sâu vào đất hiếm thông qua MP Materials, doanh nghiệp sở hữu mỏ ở Mountain Pass, California. Lầu Năm Góc mua 400 triệu USD cổ phiếu ưu đãi và nhận chứng quyền có thể nâng tỷ lệ lên 15%. MP Materials cho biết điều đó có thể khiến chính phủ trở thành cổ đông lớn nhất của công ty.
Lithium được ràng buộc bằng cơ chế hoãn thanh toán và nhận cổ phần
Trong lĩnh vực lithium, Bộ Năng lượng Mỹ nhận cổ phần ở Lithium Americas và dự án liên doanh với GM, đổi lại việc hoãn một phần nghĩa vụ thanh toán liên quan khoản vay lớn.
Cụ thể, Bộ Năng lượng lấy 5% cổ phần tại Lithium Americas và 5% tại dự án liên doanh của công ty này với GM. Đổi lại, cơ quan này hoãn 182 triệu USD khoản thanh toán trên khoản vay 2,3 tỷ USD. Một quan chức trong chính quyền Trump được cho là nói với CNBC rằng cấu trúc này nhằm bảo vệ người nộp thuế “nếu tình hình xấu đi”. Lithium Americas niêm yết tại Canada và Mỹ.
Các startup trước doanh thu vẫn nhận vốn lớn kèm quyền mua thêm cổ phần
Một số doanh nghiệp chưa có doanh thu vẫn nhận vốn liên bang, và chính phủ đổi lại cổ phần trực tiếp hoặc quyền mua thêm thông qua chứng quyền.
Trilogy Metals (Canada) chưa có doanh thu và muốn khai thác đồng ở Alaska, gắn với tuyến đường gây tranh cãi Ambler Road. Tổng thống Trump phê duyệt giấy phép vào tháng 10/2025, sau đó chính phủ đầu tư 35,6 triệu USD để lấy 10% cổ phần và quyền mua thêm 7,5%.
USA Rare Earth, dự định khai thác đất hiếm tại Texas và sản xuất nam châm ở Oklahoma, nhận khoản vay 1,3 tỷ USD và 277 triệu USD tài trợ trong năm nay. Đổi lại, công ty chuyển cho chính phủ 16,1 triệu cổ phiếu và 17,6 triệu chứng quyền. Tùy việc thực hiện chứng quyền, tỷ lệ sở hữu có thể nằm trong khoảng 8% đến 16%.
CEO Barbara nói đây chỉ là thỏa thuận kinh tế, không hàm ý chính phủ kiểm soát công ty. Dữ liệu thỏa thuận cho thấy dù không nắm quyền trực tiếp, nhà nước vẫn có thể gia tăng sở hữu thông qua cơ chế chứng quyền theo điều kiện định trước.
Vulcan Elements (tư nhân, North Carolina) hợp tác với ReElement Technologies xây chuỗi cung ứng nam châm đất hiếm, gồm nhà máy công suất 10.000 tấn mét. Lầu Năm Góc cấp 620 triệu USD, Bộ Thương mại cấp 550 triệu USD, và nhóm huy động thêm số tiền tương đương từ nhà đầu tư tư nhân. Chính phủ nhận 50 triệu USD cổ phần, kèm chứng quyền.
XLight, startup công cụ chip ở Palo Alto nghiên cứu laser electron tự do, được Bộ Thương mại thông báo vào tháng 12 rằng chính phủ sẽ nhận 150 triệu USD cổ phần nếu công ty chấp nhận nguồn tài trợ liên bang. Cơ chế “đổi vốn lấy sở hữu” vì vậy không chỉ áp dụng cho doanh nghiệp lớn mà còn lan sang mảng công nghệ nền tảng.
Lầu Năm Góc đã sở hữu gián tiếp mảng động cơ tên lửa và có quyền chọn ở hạt nhân
Trong quốc phòng và hạt nhân, các thỏa thuận thiết kế để biến vốn đầu tư của chính phủ thành cổ phần phổ thông hoặc quyền sở hữu khi đạt điều kiện định giá, IPO.
L3Harris ký thỏa thuận vào tháng 12/2025 để nhận 1 tỷ USD từ Lầu Năm Góc cho bộ phận động cơ tên lửa. Thỏa thuận nêu bộ phận này sẽ IPO vào cuối năm 2026, và khi đó khoản đầu tư của Lầu Năm Góc sẽ chuyển thành cổ phiếu phổ thông của công ty mới.
Ở mảng hạt nhân, chính phủ ký thỏa thuận tháng 10/2025 với Cameco và Brookfield để tài trợ Westinghouse, đơn vị xây lò phản ứng hạt nhân. Tổng giá trị dự án được nêu là 80 tỷ USD. Theo COO Grant của Cameco, nếu Westinghouse vượt định giá 30 tỷ USD, chính phủ có thể yêu cầu IPO trước năm 2029 và nhận 8% quyền sở hữu.
Tổng thể, các thương vụ trải rộng từ đất hiếm, bán dẫn, lithium, hạt nhân đến quốc phòng. Đây không phải đóng góp không hoàn lại, mà là thỏa thuận sở hữu theo cấu trúc cổ phần, cổ phần ưu đãi, chứng quyền hoặc quyền đặc biệt, khiến chính phủ hiện diện trong quản trị của các doanh nghiệp mà trước đây chủ yếu chỉ điều tiết.
Những câu hỏi thường gặp
“Cổ phần vàng” là gì và dùng để làm gì?
“Cổ phần vàng” là quyền đặc biệt cho phép bên nắm giữ phủ quyết một số quyết định chiến lược của doanh nghiệp. Trong trường hợp U.S. Steel, quyền này cho phép ngăn việc đóng nhà máy, bán tài sản hoặc chuyển trụ sở khỏi Pittsburgh dù không tạo lợi nhuận như cổ phần thông thường.
Chính phủ Mỹ mua 10% Intel bằng nguồn tiền nào và có quyền kiểm soát không?
Bộ Thương mại mua 433,3 triệu cổ phiếu, tương đương 10% Intel, bằng 8,9 tỷ USD lấy từ quỹ CHIPS Act và các khoản tài trợ khác. Số cổ phiếu là không có quyền biểu quyết, và mục tiêu được nêu là hỗ trợ tài chính, không phải kiểm soát công ty.
Vì sao chính phủ nhận chứng quyền trong các thương vụ đất hiếm?
Chứng quyền cho phép chính phủ mua thêm cổ phần theo điều kiện định trước, giúp tăng mức độ bảo vệ tiền thuế hoặc hưởng lợi nếu doanh nghiệp tăng trưởng. Ví dụ MP Materials kèm chứng quyền có thể nâng tỷ lệ lên 15%, và USA Rare Earth có cơ chế chứng quyền khiến tỷ lệ có thể dao động 8%–16%.
Thỏa thuận với Lithium Americas bảo vệ tiền thuế bằng cách nào?
Bộ Năng lượng nhận 5% cổ phần tại Lithium Americas và 5% tại dự án liên doanh với GM, đồng thời hoãn 182 triệu USD thanh toán trên khoản vay 2,3 tỷ USD. Một quan chức nói với CNBC cấu trúc này nhằm bảo vệ người nộp thuế nếu dự án gặp rủi ro.
Khoản 1 tỷ USD của Lầu Năm Góc với L3Harris sẽ biến thành cổ phiếu ra sao?
Thỏa thuận nêu bộ phận động cơ tên lửa của L3Harris sẽ IPO vào cuối năm 2026. Khi IPO diễn ra, khoản đầu tư 1 tỷ USD của Lầu Năm Góc sẽ chuyển thành cổ phiếu phổ thông của công ty mới được tách ra.
