Tổng thống Mỹ Donald Trump nói sẽ trao đổi với tỷ phú Elon Musk về việc dùng internet vệ tinh Starlink của SpaceX để khôi phục kết nối internet tại Iran sau khi nhà chức trách nước này cắt truy cập vì biểu tình.
Trong bối cảnh mức độ kết nối tại Iran bị báo cáo giảm xuống gần như bằng 0, các giải pháp vượt qua hạ tầng viễn thông nội địa như internet vệ tinh được xem là một lựa chọn để giúp người dân tiếp tục liên lạc, tiếp cận tin tức và các dịch vụ số.
- Internet ở nhiều khu vực Iran bị cắt trong lúc biểu tình, khiến hoạt động thông tin và dịch vụ số bị gián đoạn.
- Trump dự định trao đổi với Musk về khả năng dùng Starlink để kết nối lại internet bằng cách обход hạ tầng do nhà nước kiểm soát.
- Kế hoạch đối mặt rào cản pháp lý do lệnh trừng phạt của Mỹ và sự phản đối, gây nhiễu tín hiệu từ phía Iran.
Iran cắt internet khiến kết nối trên toàn quốc sụt xuống mức cực thấp
Nhà chức trách Iran đã đóng truy cập internet tại nhiều khu vực, và NetBlocks cho biết mức kết nối trên cả nước giảm gần về 0 và duy trì ở mức thấp.
Trong đợt gián đoạn, nhiều người không thể cập nhật tin tức ở thành phố của họ hoặc từ khu vực khác. Việc liên lạc với người thân, xác nhận thông tin và theo dõi diễn biến tại chỗ trở nên khó khăn, làm tăng rủi ro sai lệch thông tin và khiến cộng đồng bên ngoài khó quan sát tình hình.
Gián đoạn internet cũng ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động học tập và công việc. Người lao động không thể truy cập dịch vụ đám mây phục vụ công việc, sinh viên mất công cụ học trực tuyến, và các gia đình có thể gặp trở ngại khi gửi hoặc nhận tiền thông qua hệ thống thanh toán số.
Với báo chí, kỹ sư và các nhóm giám sát, việc không có internet khiến họ khó theo dõi tình trạng mất mạng, xác minh các báo cáo, hoặc kiểm chứng quy mô bạo lực. Điều này làm giảm khả năng đối chiếu đa nguồn và kéo dài thời gian xác thực sự kiện.
Hạ tầng internet tập trung giúp Iran có thể triển khai lệnh tắt mạng trên diện rộng
Do hạ tầng internet tập trung và phụ thuộc cấp phép, nhà chức trách có thể yêu cầu nhà cung cấp ngừng hoạt động để hạn chế truy cập trên phạm vi toàn quốc.
Iran dựa vào hệ thống tập trung, nơi cáp quang, trạm phát sóng di động và trung tâm dữ liệu nội địa đều cần sự cho phép của chính phủ để vận hành. Cấu trúc này tạo ra “điểm nghẽn” mà cơ quan quản lý có thể tác động khi muốn hạn chế lưu lượng hoặc tắt dịch vụ.
Vì mọi luồng dữ liệu phần lớn đi qua các thành phần hạ tầng chịu kiểm soát trong nước, việc buộc nhà mạng và nhà cung cấp dịch vụ tuân thủ yêu cầu hành chính có thể nhanh chóng dẫn đến gián đoạn diện rộng. Đây là lý do các lựa chọn không phụ thuộc hạ tầng nội địa được chú ý nhiều hơn khi xảy ra khủng hoảng.
Internet vệ tinh là lựa chọn thay thế vì không phụ thuộc nhà mạng nội địa
Mạng vệ tinh kết nối trực tiếp người dùng với vệ tinh, giúp giảm phụ thuộc vào cột sóng, cáp và nhà cung cấp trong nước, nên khó bị kiểm soát theo cách truyền thống.
Trong bối cảnh nhiều người tìm giải pháp thay thế, mạng vệ tinh được quan tâm vì dữ liệu không cần định tuyến qua phần hạ tầng do chính phủ kiểm soát. Thay vào đó, thiết bị đầu cuối có thể liên lạc thẳng với vệ tinh trên quỹ đạo, hạn chế các “điểm khóa” vốn tồn tại trong mạng lưới tập trung.
Internet vệ tinh từng giúp duy trì liên lạc khi mạng nội địa gặp sự cố trong các lần gián đoạn ở những quốc gia khác. Khi khủng hoảng chuyển sang “mặt trận số”, quyền truy cập thông tin có thể ảnh hưởng đến cách sự kiện diễn biến và cách thế giới bên ngoài nhìn nhận tình hình.
Trump muốn làm việc với Musk để dùng Starlink khôi phục internet tại Iran
Trump cho biết sẽ nói chuyện với Elon Musk về việc dùng Starlink để đưa internet trở lại Iran, nhấn mạnh năng lực kỹ thuật của Musk và SpaceX.
Theo phát biểu, Starlink có thể cung cấp kết nối bằng cách dùng các thiết bị đầu cuối để обход các mạng do nhà chức trách Iran kiểm soát. Mô hình này dựa trên vệ tinh quay quanh Trái Đất thay vì phụ thuộc vào nhà cung cấp dịch vụ địa phương.
Trump nói ông muốn người dân có thể đọc tin tức, liên lạc với gia đình và nắm được điều đang xảy ra, trong bối cảnh xã hội được mô tả là bất an và bất ổn. Trọng tâm của đề xuất là khôi phục khả năng tiếp cận thông tin và kênh liên lạc cơ bản.
Lệnh trừng phạt và phê duyệt pháp lý của Mỹ là rào cản then chốt
Bất kỳ kế hoạch cung cấp Starlink cho Iran đều cần rà soát trong chính phủ Mỹ vì Iran chịu lệnh trừng phạt, khiến việc cung cấp dịch vụ hoặc phần cứng phải có phê duyệt hay miễn trừ hợp pháp.
Nội dung nêu rõ các công ty không thể cung cấp dịch vụ hoặc phần cứng cho các quốc gia bị trừng phạt nếu không có giấy phép đặc biệt hoặc ngoại lệ pháp lý. Điều này biến đề xuất kỹ thuật thành bài toán tuân thủ, liên quan chuyển giao công nghệ, thương mại và rủi ro pháp lý.
Ngay cả khi có phương án kỹ thuật, tiến độ triển khai còn phụ thuộc phạm vi cho phép, cơ chế cấp phép và điều kiện kèm theo. Các yếu tố này quyết định liệu dịch vụ có thể được cung cấp, dưới hình thức nào và trong giới hạn nào.
Iran phản đối hỗ trợ từ bên ngoài và từng có tiền lệ chặn hoặc gây nhiễu vệ tinh
Iran phản đối việc hỗ trợ internet từ nước ngoài, cảnh báo người dân về thiết bị vệ tinh trái phép và từng chặn hoặc gây nhiễu tín hiệu, làm tăng rủi ro triển khai Starlink.
Lãnh đạo tại Tehran không muốn “người ngoài” có ảnh hưởng lên công cụ truyền thông trong nước. Vì vậy, bên cạnh rào cản pháp lý từ phía Mỹ, kế hoạch còn đối mặt sự kháng cự tại chỗ, gồm cả thực thi quy định với thiết bị không được phép.
Giới chức Iran đã nhiều lần cảnh báo công dân không dùng thiết bị vệ tinh không được cấp phép và từng tìm cách chặn hoặc gây nhiễu tín hiệu. Tiền lệ này cho thấy thách thức không chỉ là đưa thiết bị vào hoạt động, mà còn là duy trì chất lượng kết nối trước các biện pháp can thiệp.
Động thái Starlink cũng tác động ngoại giao và phản ánh quan hệ Trump–Musk
Việc Trump đề cập hợp tác với Musk thu hút chú ý vì có thể tạo căng thẳng ngoại giao và cho thấy quan hệ giữa hai người đang ấm lên sau giai đoạn rạn nứt.
Thế giới theo dõi phản ứng của Mỹ vì các kế hoạch tương tự ở nơi khác từng gây căng thẳng ngoại giao. Nếu internet được khôi phục, dòng thông tin từ bên trong Iran ra bên ngoài có thể thay đổi cách cộng đồng quốc tế nhìn nhận sự kiện và ảnh hưởng đến cách các nhóm liên quan phản ứng trước khủng hoảng.
Bài viết cũng mô tả quan hệ Trump–Musk “lúc nóng lúc lạnh”: Musk từng ủng hộ chiến dịch chính trị của Trump và đứng cạnh trong các thời điểm quan trọng, nhưng mối quan hệ rạn nứt khi Musk phản đối chính sách thuế của tổng thống. Gần đây có dấu hiệu hạ nhiệt căng thẳng khi hai người gặp trực tiếp và dùng bữa tại khu nghỉ dưỡng Mar-a-Lago.
Những câu hỏi thường gặp
NetBlocks nói gì về tình trạng internet tại Iran?
NetBlocks cho biết mức độ kết nối trên toàn Iran đã giảm gần về 0 và duy trì ở mức thấp trong thời gian nhà chức trách cắt internet.
Starlink có thể giúp người dân Iran truy cập internet bằng cách nào?
Starlink kết nối người dùng trực tiếp với vệ tinh trên quỹ đạo thông qua thiết bị đầu cuối, giảm phụ thuộc vào nhà mạng và hạ tầng viễn thông nội địa vốn có thể bị kiểm soát hoặc tắt.
Vì sao việc cung cấp Starlink cho Iran không đơn giản?
Iran chịu lệnh trừng phạt của Mỹ, nên việc cung cấp dịch vụ hoặc phần cứng cần phê duyệt hoặc miễn trừ pháp lý. Ngoài ra, Iran phản đối hỗ trợ từ bên ngoài và từng có tiền lệ chặn hoặc gây nhiễu tín hiệu vệ tinh.