Trung Quốc rời cuộc đối đầu thương mại với Mỹ trong thế chủ động hơn, nhờ khả năng chống chịu áp lực thuế quan và nắm quyền kiểm soát các chuỗi cung ứng then chốt như đất hiếm, pin và nguyên liệu dược.
Thỏa thuận “tạm dừng” xung đột thương mại một năm sau cuộc gặp Trump–Tập tại Hàn Quốc cho thấy cán cân đòn bẩy đang dịch chuyển. Dù vậy, kinh tế trong nước của Trung Quốc đối mặt nhiều lực cản, từ bất động sản suy yếu đến nhu cầu tiêu dùng chưa đủ mạnh.
- Trung Quốc tăng đòn bẩy trong tranh chấp thương mại nhờ kiểm soát vật liệu sản xuất quan trọng, đặc biệt là đất hiếm.
- Sự thống trị chuỗi cung ứng khiến Mỹ, EU và các nước đang phát triển dễ tổn thương hơn trước rủi ro chính sách và giá.
- Trong nước, bất động sản suy thoái và giảm phát kéo dài đặt áp lực buộc Trung Quốc phải kích cầu tiêu dùng và dịch vụ công.
Trung Quốc giành thêm đòn bẩy trong tranh chấp thương mại Mỹ–Trung
Thỏa thuận tạm hoãn căng thẳng thương mại cho thấy Trung Quốc có thể chống lại áp lực kinh tế từ Washington, đồng thời giữ lợi thế bằng cách kiểm soát nguồn cung đầu vào sản xuất quan trọng như đất hiếm.
Bắc Kinh phát tín hiệu rằng doanh nghiệp Mỹ có thể bị hạn chế tiếp cận đất hiếm, nhóm vật liệu được dùng rộng rãi từ điện thoại thông minh đến thiết bị quân sự. Đây là điểm then chốt vì đất hiếm thường khó thay thế trong ngắn hạn và phụ thuộc vào năng lực chế biến.
Joerg Wuttke (DGA Group) cho rằng thỏa thuận có thể giúp Trung Quốc nâng tỷ trọng sản xuất toàn cầu từ khoảng 30% lên 40%. Tham chiếu chỉ số sản xuất chế tạo toàn cầu: dữ liệu Ngân hàng Thế giới.
“Họ đang nói với các nước khác: đừng gây sự với chúng tôi, đừng cạnh tranh với chúng tôi, các bạn không thể đánh bại chúng tôi.”
– Joerg Wuttke, DGA Group
Dù nhấn mạnh sức mạnh công nghiệp, các vấn đề nội địa vẫn gia tăng. Một đợt suy giảm kéo dài của bất động sản gây thiệt hại lớn cho tài chính chính quyền địa phương, kéo theo giá giảm và thu nhập người lao động thu hẹp.
Kristalina Georgieva, Tổng giám đốc IMF, kêu gọi Trung Quốc triển khai “các biện pháp mạnh mẽ hơn với tính cấp bách cao hơn”, đồng thời nhấn mạnh một nền kinh tế lớn không thể dựa chủ yếu vào xuất khẩu hàng hóa. Bà cho rằng tăng tiêu dùng sẽ tạo nguồn tăng trưởng bền vững hơn.
“Tăng cường tiêu dùng sẽ mở khóa… một nguồn tăng trưởng bền vững hơn.”
– Kristalina Georgieva, Tổng giám đốc IMF
Sự thống trị chuỗi cung ứng của Trung Quốc làm tăng mức độ phơi nhiễm toàn cầu
Trung Quốc chế biến khoảng 90% vật liệu đất hiếm toàn cầu và chi phối các chuỗi cung ứng khác như pin xe điện, drone, cùng khâu xử lý lithium và cobalt, khiến đối tác thương mại chịu rủi ro cao hơn khi quan hệ căng thẳng.
Eddie Fishman, tác giả “Chokepoints”, cho biết thuế quan Mỹ có thể gây tổn hại cho Trung Quốc nhưng cũng có thể kích hoạt suy giảm tại Mỹ. Theo ông, quyền lực chuỗi cung ứng cho phép Trung Quốc tác động tới nhiều ngành công nghiệp cùng lúc.
Ở lĩnh vực dược, Trung Quốc được cho là cung cấp tới 80% một số thành phần nguyên liệu dùng sản xuất thuốc, làm phương Tây dễ bị gián đoạn nguồn cung. Đồng thời, Trung Quốc tiếp tục tiến lên các lĩnh vực mới như xe điện.
Giới lãnh đạo Trung Quốc nói họ muốn thu hút vốn nước ngoài, với điều kiện dòng vốn phục vụ “sản xuất tiên tiến, dịch vụ hiện đại, ngành công nghệ cao và các lĩnh vực liên quan tiết kiệm năng lượng, giảm carbon”. Tuy nhiên, một báo cáo của Phòng Thương mại EU tại Trung Quốc nhận định nhiều công ty châu Âu trong các lĩnh vực chiến lược đang bị đẩy ra khỏi thị trường do rào cản quy định hoặc cạnh tranh được hưởng lợi từ chính sách công nghiệp.
EU chịu áp lực từ thặng dư thương mại và cạnh tranh giá
Thặng dư thương mại hàng hóa của Trung Quốc với EU tăng lên 305,8 tỷ euro năm ngoái, so với 297 tỷ euro năm 2023 và thấp hơn mức kỷ lục 397 tỷ euro năm 2022, làm gia tăng căng thẳng với các đối tác lớn.
Châu Âu là điểm đến xuất khẩu lớn nhất của Trung Quốc sau Đông Nam Á. Trong bối cảnh đó, sự tự tin của Bắc Kinh sau diễn biến tranh chấp thương mại khiến họ ít lo ngại hơn về phản ứng của một số đối tác, theo các nguồn tin am hiểu.
Với các nước đối tác, mất cân đối thương mại ngày càng trở nên khó chấp nhận. Tổng thống Pháp Emmanuel Macron mô tả mức độ mất cân đối này là “không thể chịu đựng”.
Đồng Nhân dân tệ yếu và giảm phát làm trầm trọng thêm mất cân đối thương mại
Nhân dân tệ giảm khoảng 8% so với euro trong năm 2025, trong khi tỷ giá hiệu lực thực giảm 18% so với đỉnh tháng 3/2022, tạo thêm áp lực lên các đối tác thương mại của Trung Quốc.
Giá giảm có thể che khuất mức tăng thực về lượng hàng xuất khẩu, giúp Trung Quốc mở rộng thị phần toàn cầu. Số liệu của S&P Global Ratings cho thấy xuất khẩu hàng hóa tăng 43% từ đầu 2020, trong khi nhập khẩu chỉ tăng 15%.
Rhodium Group dự báo tỷ giá thực của Trung Quốc có thể tiếp tục giảm trong 2–3 năm tới khi Bắc Kinh ít hành động để chống giảm phát. Trong điều kiện tiền tệ yếu và giá giảm, cạnh tranh bằng giá có thể mạnh hơn, làm căng thẳng thương mại dễ leo thang.
Lợi thế chuỗi cung ứng của Trung Quốc lan sang chip, xe điện và cả các nền kinh tế mới nổi
Dù Mỹ dẫn trước về công nghệ chip tiên tiến, Trung Quốc vẫn có vị thế mạnh ở các dòng chip đời cũ, điều từng bộc lộ trong xung đột liên quan Nexperia. Cùng lúc, lợi thế đất hiếm, pin và vật liệu đầu vào giúp Trung Quốc củng cố ảnh hưởng trong công nghệ tương lai như xe điện.
Các nhà kinh tế cảnh báo các quốc gia đang phát triển chịu rủi ro kép: họ phụ thuộc vào linh kiện Trung Quốc cho nhà máy, nhưng cũng có thể mất năng lực công nghiệp vì hàng nhập khẩu giá rẻ. Điều này khiến sự phụ thuộc chuỗi cung ứng trở thành vấn đề chiến lược, không chỉ là bài toán chi phí.
“Chủ nghĩa trọng thương của Trung Quốc ít nhất là mối đe dọa lớn ngang bằng, nếu không muốn nói là lớn hơn, đối với triển vọng của các nước mới nổi so với thuế quan của Mỹ.”
– George Magnus, cộng tác viên nghiên cứu Oxford University China Centre, cựu kinh tế trưởng UBS
Áp lực trong nước buộc Trung Quốc cân bằng lại mô hình tăng trưởng
Giảm phát kéo dài và khủng hoảng bất động sản làm suy yếu nhu cầu trong nước, khiến việc “tái cân bằng” sang tiêu dùng và dịch vụ trở nên cấp thiết để tránh phụ thuộc quá mức vào xuất khẩu.
Tại một cuộc họp ở Bắc Kinh, một cố vấn chính phủ nêu việc chỉ số giảm phát GDP của Trung Quốc đã âm liên tiếp kỷ lục 10 quý. Người này gợi ý tăng chi cho dịch vụ công để hỗ trợ nhu cầu hộ gia đình. Trong khi đó, Shan của Goldman Sachs cho rằng xử lý suy thoái bất động sản là then chốt để đưa tăng trưởng vận hành trơn tru trở lại.
Những câu hỏi thường gặp
Vì sao đất hiếm giúp Trung Quốc có thêm đòn bẩy trong thương mại?
Vì Trung Quốc chế biến khoảng 90% vật liệu đất hiếm toàn cầu và có thể dùng khả năng kiểm soát nguồn cung để gây sức ép lên các ngành phụ thuộc mạnh vào đầu vào này, từ điện tử tiêu dùng đến quốc phòng.
Thặng dư thương mại của Trung Quốc với EU đang ở mức nào?
Thặng dư thương mại hàng hóa của Trung Quốc với EU đạt 305,8 tỷ euro năm ngoái, tăng so với 297 tỷ euro năm 2023 và thấp hơn mức kỷ lục 397 tỷ euro năm 2022.
Đồng Nhân dân tệ yếu tác động gì đến các đối tác thương mại?
Nhân dân tệ yếu làm tăng sức cạnh tranh giá của hàng xuất khẩu Trung Quốc và có thể làm mất cân đối thương mại trầm trọng hơn. Năm 2025, Nhân dân tệ giảm khoảng 8% so với euro và tỷ giá hiệu lực thực giảm 18% so với đỉnh tháng 3/2022.
Vì sao các nước đang phát triển chịu rủi ro lớn hơn?
Vì họ vừa phụ thuộc vào linh kiện Trung Quốc cho sản xuất, vừa có thể bị cạnh tranh mạnh bởi hàng nhập khẩu giá rẻ, dẫn tới nguy cơ suy yếu hoặc mất ngành công nghiệp nội địa.