Iran được cho là đang tìm một lối thoát theo từng bước trong bế tắc với Washington: ưu tiên mở lại eo biển Hormuz trước, còn hồ sơ hạt nhân có thể để sang một giai đoạn khác.
Diễn biến này xuất hiện trong lúc căng thẳng trên biển vẫn chưa hạ nhiệt, các chuyến đàm phán rời rạc chưa tạo ra đột phá, còn áp lực lên dòng chảy dầu và hoạt động vận tải qua khu vực tiếp tục gia tăng. Ở chiều ngược lại, Nhà Trắng vẫn muốn duy trì sức ép cho đến khi Tehran nhượng bộ về làm giàu uranium và dự trữ uranium.
Tehran muốn tách bài toán Hormuz khỏi hồ sơ hạt nhân
Theo các nguồn tin được báo chí Mỹ dẫn lại, phía Iran đã chuyển thông điệp rằng họ muốn một lộ trình nhanh hơn, xử lý việc mở lại tuyến hàng hải trước khi đi sâu vào tranh cãi hạt nhân. Cách tiếp cận này phản ánh việc tiến trình đàm phán đang bị kẹt, trong khi chính nội bộ lãnh đạo Iran cũng chưa thống nhất mức độ nhượng bộ đối với các yêu cầu của Mỹ.
Bộ trưởng Ngoại giao Iran Abbas Araghchi đã đưa đề xuất này vào các cuộc trao đổi cuối tuần tại Islamabad với các bên trung gian gồm Pakistan, Ai Cập, Thổ Nhĩ Kỳ và Qatar. Điểm mấu chốt là Tehran muốn gỡ tình trạng phong tỏa trên biển trước, còn hồ sơ hạt nhân có thể lùi lại ít nhất một thập kỷ theo cách diễn giải mà phía Iran được cho là đang cân nhắc.
Washington vẫn coi phong tỏa hàng hải là đòn bẩy chính
Tổng thống Donald Trump dự kiến họp với nhóm an ninh quốc gia và đối ngoại tại Situation Room vào thứ Hai để bàn về Iran, thế bế tắc trong ngoại giao và các phương án còn lại. Một nguồn tin cho biết cuộc họp sẽ xem xét cả tiến trình đàm phán thất bại lẫn những lựa chọn tiếp theo.
Trump nói trên Fox News rằng ông muốn duy trì việc chặn tuyến hàng hải vì điều đó đang bóp nghẹt xuất khẩu dầu của Iran. Ông cũng cho rằng sức ép này có thể tạo ra kết quả trong vài tuần.
“Khi có một lượng dầu khổng lồ đi qua hệ thống của bạn… nếu vì bất kỳ lý do gì mà tuyến này bị đóng vì không thể chuyển dầu vào container hay tàu… thì tuyến đó sẽ tự nổ tung từ bên trong. … Họ nói rằng họ chỉ còn khoảng ba ngày trước khi điều đó xảy ra.”
– Donald Trump, phát biểu trên Fox News
Đối với Washington, việc nới phong tỏa trước khi Iran chấp nhận nhượng bộ về uranium sẽ làm suy yếu công cụ gây sức ép quan trọng nhất hiện nay. Đó là lý do mâu thuẫn giữa hai bên chưa thể hạ nhiệt dù có nhiều kênh trung gian tham gia.
Đoạn trung gian Islamabad, Muscat và Moscow cho thấy đàm phán vẫn xoay vòng
Chuỗi tiếp xúc ngoại giao trong cuối tuần không mang lại kết quả rõ ràng. Sau khi sang Pakistan, Abbas Araghchi rời đi mà chưa có tiến triển, rồi tiếp tục tới Muscat để trao đổi với quan chức Oman về eo biển Hormuz trước khi quay lại Islamabad cho một vòng làm việc khác.
Ông cũng được dự kiến sẽ có mặt ở Moscow vào thứ Hai để gặp Tổng thống Nga Vladimir Putin. Việc liên tục di chuyển giữa nhiều thủ đô cho thấy các bên vẫn đang dò tìm một công thức phù hợp, nhưng chưa có dấu hiệu nào cho thấy một thỏa thuận toàn diện đã ở rất gần.
Tắc nghẽn trên biển đang tạo áp lực trực tiếp lên thủy thủ và tàu chở hàng
Ảnh hưởng rõ nhất lúc này nằm ở hoạt động hàng hải. Intertanko cho biết khoảng 2.400 thuyền viên đang mắc kẹt trên hơn 105 tàu chở dầu trong khu vực eo biển bị đóng. Người điều hành của tổ chức này mô tả tình trạng trên tàu là căng thẳng, mệt mỏi và không chắc chắn về thời điểm được trở về.
Tim Wilkins nói với chương trình Today của BBC rằng nhiều thủy thủ phải tiết kiệm nhu yếu phẩm, xử lý thực phẩm, nước uống và rác thải trong khi chờ đợi. Đây là hệ quả thực tế của việc giao thương bị gián đoạn, vượt ra ngoài tranh cãi ngoại giao giữa các chính phủ.
Eo biển Hormuz tiếp tục là điểm nghẽn chiến lược
Iran cho rằng eo biển Hormuz không thể mở lại vì Mỹ và Israel đã thực hiện những “vi phạm trắng trợn của lệnh ngừng bắn”. Dù vậy, tình hình an ninh trên vùng biển lân cận vẫn chưa lắng xuống.
Tuần trước, Iran nói đã bắt giữ hai tàu hàng trong eo biển để “kiểm tra”. Một số tàu khác cũng báo cáo bị tấn công khi đi qua khu vực này. Ở chiều ngược lại, Mỹ đã chặn một số tàu kể từ khi áp dụng phong tỏa đối với hoạt động hàng hải ra vào các cảng của Iran từ ngày 13 tháng 4.
Hiện cuộc đối đầu xoay quanh một điểm rất cụ thể: Iran muốn mở lại tuyến vận tải trước khi bàn sâu về hạt nhân, còn Trump muốn giữ sức ép trên biển cho đến khi Tehran nhượng bộ về làm giàu uranium và dự trữ uranium. Chừng nào hai điều kiện đó chưa gặp nhau, trạng thái giằng co nhiều khả năng vẫn tiếp tục.
Tổng kết
Tranh cãi giữa Iran và Mỹ hiện không chỉ là vấn đề ngoại giao, mà đã tác động trực tiếp đến tuyến hàng hải chiến lược qua eo biển Hormuz. Dữ kiện hiện có cho thấy Tehran đang tìm cách tách bài toán mở đường biển khỏi hồ sơ hạt nhân, trong khi Washington coi chính sức ép trên biển là công cụ mặc cả quan trọng nhất. Nếu không có nhượng bộ mới từ một trong hai phía, bế tắc này vẫn còn kéo dài và tiếp tục gây sức ép lên vận tải, thủy thủ đoàn và dòng chảy dầu trong khu vực.
