Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) đã xếp Việt Nam vào nhóm “quốc gia nước ngoài ưu tiên” vì vi phạm sở hữu trí tuệ.
Đây là lần đầu tiên sau 13 năm một quốc gia nhận mức đánh giá này. Quyết định mở ra khả năng Mỹ khởi động điều tra thương mại theo Mục 301 đối với Việt Nam, trong lúc nước này vẫn là một trong những bên hưởng lợi lớn từ việc Mỹ áp thuế với Trung Quốc.
Vì sao Việt Nam bị đưa lên mức cảnh báo cao nhất
USTR cho biết nhóm “quốc gia nước ngoài ưu tiên” dành cho những nước có chính sách và thực tiễn về sở hữu trí tuệ gây tác động xấu nghiêm trọng nhất đến sản phẩm của Mỹ, đồng thời chưa bước vào đàm phán thiện chí để khắc phục. Theo báo cáo Special 301 năm 2026, Việt Nam nằm ở mức cao nhất trong danh sách theo dõi của Washington, cao hơn nhóm “priority watch list”.
Từ năm 2025, Mỹ liên tục nêu vấn đề thặng dư thương mại với Việt Nam. Theo Reuters, xuất khẩu của Việt Nam sang Mỹ trong năm 2025 đạt 153 tỷ USD, tạo ra thặng dư gần 134 tỷ USD. Nền kinh tế Việt Nam cũng tăng trưởng 8% trong năm qua. Động lực lớn đến từ các nhà sản xuất nước ngoài như Samsung, Apple và Nike, vốn lắp ráp hàng hóa tại Việt Nam, thường với linh kiện có nguồn gốc từ Trung Quốc.
Năm ngoái, chính quyền Trump cũng cáo buộc Việt Nam là điểm trung chuyển hàng Trung Quốc sang người tiêu dùng Mỹ. Tháng 4, Le Monde cho biết các nhà máy dệt may và giày dép tại Việt Nam đã xuất khẩu nhiều hơn sang cả Mỹ lẫn châu Âu, một năm sau khi các mức thuế mới làm thay đổi chuỗi cung ứng toàn cầu.
Khả năng Mỹ mở điều tra theo Mục 301
Nhãn “quốc gia nước ngoài ưu tiên” có ý nghĩa pháp lý rõ ràng hơn các mức cảnh báo thấp hơn. USTR sẽ quyết định trong vòng 30 ngày liệu có mở điều tra chính thức theo Mục 301 hay không. Đây cũng là cơ chế pháp lý mà Mỹ từng dùng để áp thuế với Trung Quốc từ năm 2018.
Nếu tiến trình này được kích hoạt, Washington nhiều khả năng sẽ yêu cầu tham vấn với Hà Nội để xử lý các quan ngại về sở hữu trí tuệ. Hiện chưa rõ USTR sẽ ưu tiên điểm nào trong hồ sơ này, ngoài việc cơ quan này đã nêu vấn đề vi phạm sở hữu trí tuệ là lý do chính để nâng Việt Nam lên mức cao nhất.
Trung Quốc, EU và các thay đổi khác trong danh sách
Trung Quốc vẫn nằm trong nhóm “priority watch list”, tức thấp hơn một bậc so với vị trí mới của Việt Nam. Trong nhiều tháng qua, Mỹ tiếp tục tăng sức ép liên quan đến sở hữu trí tuệ trong lĩnh vực AI. OpenAI từng nói với Quốc hội Mỹ vào tháng 2 rằng công ty khởi nghiệp Trung Quốc DeepSeek đã dùng “các kỹ thuật ngày càng tinh vi” để khai thác kết quả từ các mô hình của Mỹ.
Google, OpenAI và Anthropic cũng bắt đầu chia sẻ thông tin qua Frontier Model Forum để phát hiện các nỗ lực trích xuất mô hình trái phép, theo cùng báo cáo. Danh sách lần này cũng có các thay đổi khác: Liên minh châu Âu lần đầu bị đưa vào nhóm “watch list” cấp thấp hơn, còn Argentina và Mexico được nâng hạng từ nhóm nguy cơ cao xuống nhóm tiêu chuẩn. Bulgaria bị loại khỏi danh sách.
Điểm cần theo dõi tiếp theo
Hiện dữ liệu mới chỉ cho thấy USTR đã nâng mức giám sát với Việt Nam và bắt đầu đếm ngược 30 ngày cho khả năng mở điều tra Mục 301. Chưa có thêm chi tiết về phạm vi điều tra, các biện pháp cụ thể nếu có, hay phản ứng chính thức từ Hà Nội trong nội dung hiện có.
Với Việt Nam, rủi ro nằm ở chỗ nền kinh tế này dựa nhiều vào mô hình sản xuất hướng xuất khẩu và vốn đầu tư nước ngoài. Nếu Mỹ đi tiếp bước điều tra, quan hệ thương mại giữa Việt Nam và thị trường tiêu thụ lớn nhất của nước này có thể chịu áp lực, nhưng mức độ tác động cụ thể vẫn cần thêm thông tin từ quá trình tham vấn và quyết định tiếp theo của USTR.
Tổng kết
Việc USTR xếp Việt Nam vào nhóm “quốc gia nước ngoài ưu tiên” là bước leo thang rõ rệt trong cách Mỹ xử lý hồ sơ sở hữu trí tuệ với Việt Nam. Quyết định này gắn với rủi ro điều tra theo Mục 301 và phản ánh sức ép ngày càng lớn từ Washington về thặng dư thương mại, chuỗi cung ứng và vấn đề hàng hóa có nguồn gốc Trung Quốc đi qua Việt Nam.
