Dự luật mới tại Nga sẽ phân loại các mô hình AI theo mức độ “nội địa hóa”, từ “chủ quyền” đến “quốc gia” và “đáng tin cậy”, kèm cơ chế chứng nhận bởi các cơ quan an ninh và kiểm soát kỹ thuật.
Trong khi văn bản luật còn đang hoàn thiện, Điện Kremlin đã tăng tốc quản trị AI bằng một ủy ban cấp tổng thống để điều phối triển khai AI trên diện rộng, nhấn mạnh mục tiêu giảm phụ thuộc vào công nghệ và dữ liệu nước ngoài.
- Nga dự kiến chia AI thành các nhóm dựa trên việc dùng giải pháp, dữ liệu trong nước hay nước ngoài và áp dụng chứng nhận bắt buộc.
- Giới chuyên môn nghi ngờ tính khả thi và chi phí của “AI chủ quyền” khi không dùng open-source hay dữ liệu ngoài Nga.
- Putin lập ủy ban AI của tổng thống để điều phối triển khai, xây chiến lược và thúc đẩy hợp tác quốc tế về AI.
Nga xây khung pháp lý để phân loại và kiểm soát mô hình AI
Dự thảo luật tại Moscow đặt mục tiêu chia mô hình AI thành các nhóm “chủ quyền”, “quốc gia” hoặc “đáng tin cậy”, và yêu cầu chứng nhận theo tiêu chuẩn của các cơ quan nhà nước.
Theo phiên bản hiện tại của dự thảo “Về trí tuệ nhân tạo tại Liên bang Nga”, các mô hình sẽ được phân loại theo mức độ phụ thuộc vào giải pháp và dữ liệu trong nước hay nước ngoài. Điểm cốt lõi của khung quản trị là cơ chế phê duyệt thông qua chứng nhận.
Mỗi mô hình muốn được công nhận sẽ phải đáp ứng yêu cầu của Cơ quan Liên bang về Kiểm soát Kỹ thuật và Xuất khẩu (FSTEK) và Cơ quan An ninh Liên bang (FSB). Điều này cho thấy trọng tâm không chỉ là năng lực AI, mà còn là kiểm soát rủi ro an ninh, kỹ thuật và sử dụng trong các bối cảnh nhạy cảm.
Dự thảo cũng nêu định hướng phổ cập: phần mềm cung cấp quyền truy cập vào AI của Nga có thể được yêu cầu cài sẵn trên mọi smartphone và tablet. Nếu được áp dụng, đây sẽ là đòn bẩy phân phối giúp AI nội địa tiếp cận người dùng đại chúng nhanh hơn, đồng thời tạo chuẩn bắt buộc cho hệ sinh thái ứng dụng.
“AI chủ quyền” tại Nga bị ràng buộc bởi yêu cầu dữ liệu và linh kiện thuần nội địa
Để được gắn nhãn “chủ quyền”, mô hình AI phải được phát triển, vận hành tại Nga bởi công dân và doanh nghiệp Nga, đồng thời được huấn luyện chỉ bằng dữ liệu tạo ra trong Nga và không dùng thành phần sản xuất ngoài Nga.
Dự thảo đặt tiêu chí “thuần Nga” theo cả ba lớp: chủ thể phát triển, nơi vận hành và nguồn lực kỹ thuật. Mô hình “chủ quyền” phải được xây dựng và vận hành trong lãnh thổ Nga, do công dân Nga và công ty Nga thực hiện.
Yêu cầu về dữ liệu đào tạo cũng mang tính tuyệt đối: chỉ dùng bộ dữ liệu được tạo ra trong Liên bang Nga. Ngoài ra, mô hình còn phải không có “bất kỳ thành phần nào” được xây dựng bên ngoài quốc gia, mở rộng phạm vi kiểm soát sang chuỗi cung ứng phần mềm, thư viện và các cấu phần liên quan.
Mô hình AI “quốc gia” cho phép dùng open-source nước ngoài và dữ liệu không phải của Nga
Nhóm “quốc gia” sẽ linh hoạt hơn khi cho phép dùng giải pháp open-source nước ngoài và tập dữ liệu không phải của Nga để huấn luyện mô hình.
Khác với “chủ quyền”, loại “quốc gia” chấp nhận thực tế phát triển AI hiện đại thường dựa trên thư viện, công cụ và mã nguồn mở quốc tế. Dự thảo cho phép dùng giải pháp open-source nước ngoài và dữ liệu ngoài Nga trong quá trình huấn luyện.
Việc có nhóm trung gian này giúp tạo “đường đi” cho các doanh nghiệp cần cân bằng giữa tuân thủ định hướng nội địa hóa và yêu cầu hiệu quả kỹ thuật, thời gian triển khai. Tuy vậy, mức độ “được phép” và tiêu chí cụ thể có thể còn thay đổi do dự luật vẫn đang trong giai đoạn rà soát.
Mô hình AI “đáng tin cậy” nhắm tới hạ tầng và thông tin trọng yếu
Nhóm “đáng tin cậy” bao phủ các mô hình AI phục vụ dữ liệu, hệ thống và hạ tầng quan trọng, và phải vượt qua bộ tiêu chí do chính phủ xây dựng với xác nhận an ninh từ FSTEK và FSB.
Dự thảo mô tả nhóm “đáng tin cậy” dành cho các hệ thống AI tương tác với thông tin và hạ tầng trọng yếu. Các mô hình này sẽ được đánh giá theo một tập tiêu chí do chính phủ xây dựng.
Yêu cầu nổi bật là xác nhận an ninh bắt buộc từ FSTEK và FSB. Cơ chế này đặt lớp “an ninh nhà nước” vào trung tâm vòng đời triển khai AI trong các lĩnh vực nhạy cảm, từ thẩm định đến vận hành.
Giới chuyên môn nghi ngờ tính khả thi và chi phí của “AI chủ quyền” không dùng open-source
Nhiều đại diện ngành cảnh báo việc phát triển AI từ đầu mà không dùng giải pháp open-source nước ngoài sẽ tốn kém và thiếu thực tế, trong khi nền tảng hoàn toàn “chủ quyền” gần như không phổ biến trên thị trường.
Dù dự luật có thể còn sửa đổi trước khi được thông qua, định hướng “chủ quyền AI” được mô tả là ưu tiên chiến lược và nhiều khả năng tiếp tục được thúc đẩy. Tuy nhiên, các doanh nghiệp trong ngành cảnh báo chi phí và độ phức tạp khi tự xây dựng toàn bộ stack AI mà không dựa vào open-source quốc tế.
Một nguồn tin từ công ty IT lớn tại Nga nói rằng nền tảng hoàn toàn “chủ quyền” gần như không tồn tại trên thị trường hiện nay. Đồng thời, đồng sáng lập Just AI, Kirill Petrov, nhận định ngay cả các công ty công nghệ lớn cũng sử dụng công cụ và thư viện open-source khi phát triển mô hình riêng.
Tại Nga, Sberbank được nêu là đơn vị đang làm mô hình hoàn toàn độc lập; mùa thu năm ngoái ngân hàng này công bố robot hình người vận hành bằng AI đầu tiên của quốc gia. MWS AI cho rằng để xây lựa chọn thay thế nội địa cho các mô hình nước ngoài có thể cần “hàng trăm tỷ ruble”, và chi phí cuối cùng khó tránh khỏi việc chuyển sang người dùng.
MWS AI cũng lập luận rằng chạy đua tự xây mô hình có thể lãng phí nguồn lực, thay vì đầu tư vào các sản phẩm open-source đẳng cấp thế giới. Quan điểm này phản ánh mâu thuẫn chính sách thường thấy: tối đa hóa tự chủ công nghệ nhưng đối mặt thực tế phụ thuộc vào hệ sinh thái phần mềm toàn cầu.
Nga lập ủy ban AI cấp tổng thống để điều phối triển khai và xây chiến lược
Tổng thống Putin đã ký sắc lệnh thành lập ủy ban cấp tổng thống về phát triển công nghệ AI, với nhiệm vụ điều phối triển khai, xây chiến lược áp dụng và thúc đẩy hợp tác quốc tế về AI.
Vladimir Putin ký sắc lệnh về việc thành lập “ủy ban tổng thống về phát triển công nghệ AI”. Động thái diễn ra sau khi ông kêu gọi ủng hộ AI nội địa và “chủ quyền công nghệ”, nhấn mạnh Nga không thể phụ thuộc vào mạng nơ-ron nước ngoài vì đây là vấn đề chủ quyền.
Ủy ban sẽ do Phó Thủ tướng Dmitry Grigorenko và Phó Chánh văn phòng Phủ Tổng thống Maxim Oreshkin đồng chủ trì. Thành phần còn bao gồm bộ trưởng quốc phòng, bộ trưởng phát triển số, giám đốc điều hành Sberbank và đặc phái viên của tổng thống về phát triển công nghệ.
Trọng tâm hoạt động là phối hợp nỗ lực của các cơ quan liên bang, khu vực, tài chính và các cơ quan khác để đưa AI vào nhiều lĩnh vực. Ủy ban cũng sẽ xây dựng chiến lược triển khai AI, hỗ trợ thích ứng các lĩnh vực kinh tế, xã hội và công, đồng thời đề xuất sáng kiến hợp tác quốc tế về AI.
Những câu hỏi thường gặp
Nga định phân loại mô hình AI theo những nhóm nào?
Dự thảo luật nêu các mô hình AI sẽ được xếp thành “chủ quyền”, “quốc gia” hoặc “đáng tin cậy”, tùy mức độ dùng giải pháp và dữ liệu trong nước hay nước ngoài, cũng như bối cảnh sử dụng liên quan hạ tầng và thông tin trọng yếu.
Điều kiện để được coi là “AI chủ quyền” ở Nga là gì?
Mô hình phải được phát triển và vận hành tại Nga bởi công dân và công ty Nga, được huấn luyện chỉ bằng dữ liệu tạo ra trong Nga, và không sử dụng các thành phần được xây dựng bên ngoài Nga.
Nhóm “AI quốc gia” khác gì “AI chủ quyền”?
“AI quốc gia” cho phép dùng giải pháp open-source nước ngoài và dùng dữ liệu không phải của Nga để huấn luyện, linh hoạt hơn so với yêu cầu thuần nội địa của “AI chủ quyền”.
Vì sao giới chuyên môn hoài nghi về “AI chủ quyền”?
Họ cho rằng phát triển mô hình từ đầu mà không dựa vào open-source quốc tế sẽ rất tốn kém và thiếu thực tế, trong khi nền tảng hoàn toàn “chủ quyền” gần như không phổ biến. MWS AI cũng cảnh báo chi phí có thể lên tới hàng trăm tỷ ruble và sẽ bị chuyển sang người dùng.
Ủy ban AI cấp tổng thống của Nga có nhiệm vụ gì?
Ủy ban tập trung điều phối triển khai AI giữa các cơ quan, xây chiến lược áp dụng AI, hỗ trợ các lĩnh vực kinh tế, xã hội và công thích ứng với AI, đồng thời đề xuất sáng kiến hợp tác quốc tế trong lĩnh vực này.
