Tòa án tại Hàng Châu kết luận một công ty không thể lấy lý do ứng dụng trí tuệ nhân tạo để đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động với nhân viên.
Phán quyết này được đưa ra sau khi một doanh nghiệp công nghệ thay thế vị trí giám sát kiểm soát chất lượng bằng AI rồi sa thải người lao động. Tòa án cấp trên ở Hàng Châu giữ nguyên quyết định của tòa cấp dưới và cho rằng việc chấm dứt hợp đồng là trái pháp luật.
Vụ việc của nhân viên họ Chu
Người lao động trong vụ án chỉ được xác định bằng họ Chu. Ông gia nhập công ty vào tháng 11/2022, làm giám sát kiểm tra chất lượng đầu ra của AI và nhận mức lương 25.000 nhân dân tệ mỗi tháng, tương đương khoảng 3.640 USD.
Khi các mô hình ngôn ngữ lớn tự động hóa công việc của ông, công ty đề nghị chuyển sang vị trí thấp hơn với mức giảm lương 40%, còn 15.000 nhân dân tệ, tương đương khoảng 2.185 USD mỗi tháng. Ông Chu từ chối và sau đó bị sa thải. Doanh nghiệp nói việc này liên quan đến tái cơ cấu tổ chức và đề nghị khoản trợ cấp thôi việc 311.695 nhân dân tệ, tương đương khoảng 45.405 USD.
Tòa án xem AI không phải là “thay đổi lớn trong hoàn cảnh khách quan”
Tranh chấp cốt lõi nằm ở chỗ liệu việc thay người lao động bằng AI có được xem là “thay đổi lớn trong hoàn cảnh khách quan” theo Luật Hợp đồng Lao động của Trung Quốc hay không. Tòa án kết luận là không. Theo cách giải thích của tòa, khái niệm này thường áp dụng cho các tình huống như doanh nghiệp di dời hoặc sáp nhập, chứ không phải quyết định tự nguyện đưa công nghệ AI vào vận hành.
Vì vậy, cả hai cấp tòa đều cho rằng việc công ty chấm dứt hợp đồng với ông Chu là bất hợp pháp. Hiện chưa có thêm chi tiết về mức bồi thường cuối cùng hoặc bước tiếp theo của các bên sau phán quyết này.
Một vụ việc tương tự từng được công bố ở Bắc Kinh
Đây không phải là trường hợp duy nhất liên quan đến việc AI thay thế nhân sự ở Trung Quốc. Tháng 12 năm ngoái, một vụ việc khác liên quan đến nhân viên thu thập dữ liệu bản đồ cũng được công bố tại Bắc Kinh. Khi đó, công ty thay đổi cách làm bằng AI rồi chấm dứt hợp đồng với người lao động, và cơ quan chức năng kết luận đây là lựa chọn kinh doanh tự nguyện, không phải sự kiện bất khả kháng, nên việc sa thải là trái luật.
Chính sách AI của Trung Quốc vẫn đang đi theo hướng mở rộng
Dù tòa án có cách nhìn chặt chẽ với việc dùng AI để cắt giảm nhân sự, các số liệu chính thức cho thấy Trung Quốc vẫn thúc đẩy ứng dụng AI trên diện rộng. Dữ liệu công bố cho biết quy mô ngành AI lõi của nước này đã vượt 1,2 nghìn tỷ nhân dân tệ trong năm 2025 và có hơn 6.200 doanh nghiệp tham gia. Tỷ lệ thâm nhập của thiết bị và tác nhân AI thế hệ mới được dự báo vượt 90% vào năm 2030.
Tỷ lệ ứng dụng AI tạo sinh tại Trung Quốc đạt 42,8% vào tháng 12 năm ngoái, tăng 25,2 điểm phần trăm so với cùng kỳ. Dự kiến con số này sẽ vượt 50% trong năm 2026. Cùng thời điểm đó, các ứng dụng “AI+” được dự kiến đạt mức thâm nhập 30% đến 35% trong các lĩnh vực như nghiên cứu khoa học, sản xuất, tài chính, y tế, quản trị và hợp tác toàn cầu.
Tác động đến thị trường lao động còn phụ thuộc vào việc thực thi luật
Chính phủ Trung Quốc đặt mục tiêu tạo hơn 12 triệu việc làm mới ở đô thị trong năm 2026, trong khi 12,7 triệu sinh viên tốt nghiệp đại học dự kiến bước vào thị trường lao động trong năm nay. Cơ quan chức năng cũng dự định triển khai hơn 10 triệu cơ hội đào tạo được trợ cấp trong năm 2026 để hỗ trợ người lao động chuyển sang vai trò mới.
Một điểm khác đáng chú ý là Bộ Nhân lực và An sinh xã hội Trung Quốc đã xác định 72 nghề nghiệp mới trong 5 năm qua, trong đó hơn 20 nghề liên quan trực tiếp đến AI. Điều này cho thấy vấn đề không chỉ nằm ở tốc độ áp dụng công nghệ, mà còn ở cách pháp luật và thị trường lao động điều chỉnh để thích ứng với thay đổi đó.
Tổng kết
Phán quyết tại Hàng Châu cho thấy việc doanh nghiệp đưa AI vào vận hành không đồng nghĩa với quyền sa thải nhân viên theo lý do tái cấu trúc hay thay đổi hoàn cảnh khách quan. Tuy nhiên, các số liệu chính thức cũng cho thấy Trung Quốc vẫn theo đuổi mở rộng ứng dụng AI rất mạnh. Dữ liệu hiện có chưa cho thấy các bên sẽ xử lý cân bằng giữa tự động hóa và bảo vệ việc làm như thế nào trong các tranh chấp tiếp theo.
