Mỹ và Trung Quốc đang theo đuổi hai “vạch đích” khác nhau trong cuộc đua robot: Trung Quốc ưu tiên robot thương mại hóa nhanh cho nền kinh tế thực, còn Mỹ đặt cược vào humanoid đa năng.
Dù Mỹ vượt trội Trung Quốc ở cuộc đua mô hình AI, “AI vật lý” (robot/embodied intelligence) lại là mặt trận khó chọn người thắng. Trung Quốc đã triển khai robot công nghiệp với tốc độ rất lớn nhờ hệ sinh thái sản xuất và chính sách nhiều tầng, trong khi Mỹ tăng tốc hướng tới robot tổng quát.
- Mỹ áp đảo Trung Quốc về vốn tư nhân cho AI và tốc độ mô hình AI, nhưng bức tranh robot lại khác.
- Trung Quốc tăng tốc robot nhờ cạnh tranh giữa các địa phương, yêu cầu thương mại hóa và nhu cầu tự động hóa do già hóa dân số.
- Mỹ tập trung humanoid đa năng (nhà ở + sản xuất), còn Trung Quốc tối ưu robot “làm một việc thật giỏi” để triển khai sớm.
Mỹ dẫn trước Trung Quốc ở AI mô hình nhưng cuộc đua robot chưa ngã ngũ
Mỹ thu hút vốn tư nhân cho AI vượt xa Trung Quốc và các chỉ số năng lực mô hình cho thấy Trung Quốc bị trễ so với Mỹ từ năm 2023, nhưng ở robot công nghiệp, Trung Quốc đang triển khai nhanh hơn.
Trong cuộc đua AI mô hình, dòng tiền và nhân tài tập trung mạnh vào Mỹ và Trung Quốc, với lợi thế nghiêng rõ về phía Mỹ. Dữ liệu được nêu cho thấy Mỹ thu hút 109,1 tỷ USD vốn tư nhân cho AI trong một năm cách đây hai năm, trong khi Trung Quốc là 9,3 tỷ USD; Trung Quốc phần nào bù đắp bằng các chương trình do nhà nước dẫn dắt.
Chỉ số Epoch Capabilities Index (ECI) được đề cập cho biết các mô hình AI của Trung Quốc từ năm 2023 chậm hơn mô hình Mỹ trung bình khoảng 7 tháng. Tuy nhiên, khi chuyển sang “AI vật lý” như robot công nghiệp và humanoid, cán cân không còn đơn giản, vì lợi thế sản xuất, triển khai và chuỗi cung ứng đóng vai trò quyết định.
Hệ sinh thái robot Trung Quốc mở rộng nhanh nhờ chính sách đa tầng và cạnh tranh địa phương
Trung Quốc lắp đặt robot trong nhà máy nhiều gấp gần 10 lần Mỹ trong năm gần nhất được nhắc tới, được thúc đẩy bởi định hướng “embodied intelligence” từ trung ương đến địa phương.
Trung Quốc đang mở rộng công suất và sản xuất nhiều robot giá rẻ, khiến các doanh nghiệp robot tại Mỹ (và cả Hàn Quốc) phải vận động áp thuế để giảm chênh lệch cạnh tranh. Trọng tâm chính sách được mô tả là “embodied intelligence” (trí tuệ hiện thân) và không chỉ dừng ở cấp trung ương.
Một chia sẻ của nhà viết về chính trị, xã hội và công nghệ Trung Quốc Chang Che cho rằng sự quan tâm với robot bùng nổ sau khi chính phủ đưa embodied AI vào định hướng chính sách, và tiếp tục xuất hiện trong Kế hoạch 5 năm (2026–2030) được cơ quan lập pháp xem xét gần đây.
Động lực tăng tốc còn đến từ cạnh tranh giữa các chính quyền địa phương. Khi thăng tiến trong bộ máy gắn chặt với các chỉ số hiệu quả kinh tế như GDP, đầu tư và sản lượng công nghiệp, quan chức có xu hướng “đỡ đầu” doanh nghiệp robot tại địa bàn. Chang Che nêu ví dụ về Viktor Wang, đồng sáng lập PsiBot, nhận các đề nghị chủ động từ chính quyền đô thị để lập trung tâm teleoperation (vận hành từ xa) nhằm huấn luyện robot.
Trung Quốc “tất tay” vào robot vì thiếu lao động và bắt buộc tự động hóa công nghiệp
Hai lý do nổi bật được nêu trong các tài liệu chính sách là thiếu hụt lao động và nhu cầu tự động hóa, trong bối cảnh dân số già nhanh và lực lượng lao động suy giảm.
Trung Quốc đối mặt tốc độ già hóa thuộc nhóm nhanh nhất lịch sử, đồng thời dân số tiếp tục giảm. Thông tin được nêu cho biết năm 2024 ghi nhận năm thứ ba liên tiếp dân số giảm, kéo theo áp lực thiếu lao động và suy yếu tiêu dùng. Mức thiếu hụt dự kiến được nhắc tới là 50 triệu lao động phổ thông (blue-collar workers).
Khủng hoảng nhân khẩu học gắn trực tiếp với mục tiêu tăng tự động hóa. Dữ liệu từ Liên đoàn Robot Quốc tế (International Federation of Robotics) được trích dẫn: 295.000 robot được lắp đặt trong các nhà máy Trung Quốc trong năm gần nhất, là mức cao kỷ lục theo năm.
Vì mục tiêu giải bài toán năng suất và thiếu hụt lao động, Trung Quốc ưu tiên robot công nghiệp “hữu dụng” hơn các dạng robot mang tính trình diễn. Chang Che також cho biết các khoản tài trợ đi kèm yêu cầu thương mại hóa, khiến nhà sản xuất robot phải tập trung vào sản phẩm có thể áp dụng trong đời sống sản xuất thay vì theo đuổi ý tưởng thiếu tính triển khai.
Trung Quốc ưu tiên robot thương mại hóa theo tác vụ cụ thể
Chiến lược của Trung Quốc là đưa robot vào dây chuyền càng sớm càng tốt bằng các mẫu robot tối ưu cho từng công việc, từ hàn, lắp ráp đến phân loại và xử lý linh kiện.
Cách tiếp cận này tập trung vào khả năng “làm đúng việc trong môi trường thật”: robot hình người và robot công nghiệp được thiết kế để làm một tác vụ cụ thể thật tốt, như lắp và xử lý linh kiện ô tô, phân loại hàng, hàn, hoặc lắp ráp. Lợi thế là dễ đo hiệu quả, dễ tích hợp theo dây chuyền và phù hợp yêu cầu thương mại hóa gắn với các chương trình hỗ trợ.
Mỹ đặt cược vào humanoid đa năng cho nhà ở và nhà máy
Mỹ tập trung phát triển humanoid “general-purpose”, kỳ vọng cạnh tranh khả năng linh hoạt của con người và mở rộng từ nhà máy sang môi trường gia đình.
Một ví dụ được nêu là Figure 03 của Figure AI, humanoid thế hệ thứ 3, được giới thiệu cho bối cảnh gia đình và xử lý sản xuất khối lượng lớn. Tesla Optimus theo hướng tương tự nhưng ưu tiên nhà máy trước; Elon Musk nói ứng dụng tại nhà sẽ theo sau khi thành công trong sản xuất.
Trong khi Trung Quốc đã triển khai sâu, Mỹ mới tăng tốc khâu thương mại hóa. Figure AI mở cơ sở sản xuất BotQ với công suất tối đa 12.000 humanoid mỗi năm. Tesla chuẩn bị cho dây chuyền sản xuất đầu tiên vào mùa hè và đặt mục tiêu 1 triệu robot mỗi năm khi sản xuất quy mô lớn bắt đầu vào năm 2027.
“Tôi nghĩ humanoid có thể chỉ ‘sống’ được 5 năm, rồi thất bại thảm hại. Có thể 10.”
– Mark Cuban, phát biểu trong một buổi livestream với TBPN
Những câu hỏi thường gặp
Vì sao Mỹ mạnh về AI mô hình nhưng Trung Quốc lại nổi bật ở triển khai robot công nghiệp?
Mỹ có lợi thế vốn tư nhân và hệ sinh thái mô hình AI, còn Trung Quốc có lợi thế sản xuất, chuỗi cung ứng và chính sách thúc đẩy triển khai robot theo hướng thương mại hóa nhanh. Robot công nghiệp phụ thuộc mạnh vào năng lực sản xuất và tích hợp dây chuyền, không chỉ vào mô hình AI.
“Embodied intelligence” trong chính sách Trung Quốc nghĩa là gì?
Trong ngữ cảnh bài viết, “embodied intelligence” là định hướng phát triển AI hiện thân trong cơ thể robot để hoạt động trong thế giới vật lý. Nó được nhắc như một ưu tiên chính sách, triển khai từ trung ương đến địa phương nhằm thúc đẩy hệ sinh thái robot và ứng dụng thực tế.
Trung Quốc theo đuổi robot chủ yếu để giải quyết vấn đề gì?
Hai vấn đề chính được nêu là thiếu hụt lao động và nhu cầu tự động hóa công nghiệp. Bối cảnh gồm dân số già nhanh, dân số giảm và dự báo thiếu 50 triệu lao động phổ thông, khiến robot công nghiệp và humanoid được xem là giải pháp bổ sung nhân lực.
Mỹ và Trung Quốc khác nhau thế nào về “vạch đích” trong cuộc đua robot?
Trung Quốc ưu tiên robot có thể thương mại hóa sớm, tối ưu cho tác vụ cụ thể trong nhà máy và nền kinh tế thực. Mỹ tập trung humanoid đa năng, kỳ vọng robot linh hoạt như con người và mở rộng từ sản xuất sang ứng dụng tại nhà.
