Petroyuan đang quay lại trung tâm cuộc tranh luận về thương mại năng lượng khi căng thẳng Israel–Mỹ với Iran làm tăng nhu cầu các kênh thanh toán ngoài đồng USD.
Điểm mấu chốt không chỉ là tham vọng của Trung Quốc, mà là liệu ngân hàng, doanh nghiệp xuất nhập khẩu và các chính phủ vốn gắn với hệ thống USD có sẵn sàng cho một cơ chế định giá, thanh toán dầu bằng nhân dân tệ hay chưa.
- Trung Quốc xây nền tảng petroyuan sau khi trở thành nước nhập khẩu dầu thô lớn nhất và chính thức triển khai trong năm 2017.
- Thặng dư thương mại và dự báo từ ngân hàng lớn đang hỗ trợ nhân dân tệ, củng cố câu chuyện “phi USD hóa” trong giao dịch năng lượng.
- Biến động dầu và tăng trưởng yếu đặt ra giới hạn, khi Trung Quốc vẫn phải cân bằng giữa tỷ giá mạnh và rủi ro giảm tốc xuất khẩu.
Petroyuan hình thành khi Trung Quốc đã nắm lợi thế người mua dầu thô lớn nhất
Petroyuan được Trung Quốc triển khai sau khi nước này tích lũy đủ sức nặng thương mại dầu thô, đồng thời tạo cơ chế giúp giao dịch dầu bằng nhân dân tệ thuận tiện hơn từ năm 2017.
Các khái niệm liên quan thường bị dùng lẫn lộn. “Petrocurrency/petrodollar” có thể được hiểu theo nhiều cách, bao gồm dòng USD chảy vào các nước sản xuất dầu, biến động tỷ giá của các nước xuất khẩu dầu theo giá dầu, và việc dùng USD làm đơn vị định giá dầu trên thị trường quốc tế. Cách phân loại này được tóm lược tại bài viết Wikipedia về petrocurrency.
Sau năm 1971, khi Mỹ chấm dứt khả năng quy đổi USD sang vàng, nhiều quốc gia tìm cách tái cấu trúc quyền lực tiền tệ và tìm “trật tự thay thế”. Một số nỗ lực mang tính tham vọng từng xuất hiện, nhưng không tạo được hệ thống vận hành bền vững trên thị trường quy mô lớn.
Trung Quốc đến sau, nhưng có lợi thế là quy mô thương mại và nhu cầu nhập khẩu năng lượng rất lớn, đủ để thử nghiệm trong giao dịch thực. Tháng 6/2017, Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc và Ngân hàng Trung ương Nga ký biên bản ghi nhớ nhằm giúp thương mại dầu thô bằng nhân dân tệ thuận lợi hơn; vài tháng sau, tháng 9/2017, Trung Quốc chính thức triển khai petroyuan.
Về nền tảng nhu cầu, Sinopec cho biết Trung Quốc đã nhập khoảng 400 triệu tấn dầu thô trong năm 2017. Quy mô này tạo “không gian” để Bắc Kinh theo đuổi một cơ chế vượt khỏi tính biểu tượng, vì Trung Quốc không chỉ là người mua lớn mà còn là lực kéo lớn nhất ở phía cầu trong thương mại dầu.
Petroyuan cũng mang ý nghĩa địa chính trị. Nó có thể giúp các quốc gia như Nga, Venezuela và Iran giảm phụ thuộc vào các kênh chịu tác động bởi trừng phạt của Mỹ. Đồng thời, với một số nhà sản xuất như Saudi Arabia, đây có thể là lựa chọn bổ sung nếu họ muốn giảm mức độ phơi nhiễm với áp lực tài chính Mỹ và mức phụ thuộc vào hệ thống USD.
Thặng dư thương mại và dự báo của ngân hàng lớn đang nâng đỡ nhân dân tệ
Nhân dân tệ được hỗ trợ bởi thặng dư thương mại lớn và các dự báo lạc quan từ tổ chức tài chính, góp phần củng cố luận điểm rằng Trung Quốc có điều kiện thuận lợi hơn để thúc đẩy thanh toán năng lượng bằng CNY.
Bối cảnh hiện tại được mô tả là mạnh hơn so với giai đoạn petroyuan mới triển khai. Nhân dân tệ tăng lên mức cao nhất trong 3 năm so với USD; đến cuối tháng 2, tỷ giá đạt 6,831 CNY cho 1 USD, mức mạnh nhất kể từ tháng 4/2023. Sang tháng 3, tỷ giá duy trì ở vùng 6,8.
Xét theo các mốc được nêu, từ cuối năm 2025, đồng tiền này tăng 1% so với USD; từ cuối năm 2024, tăng 6%. Một động lực chính là thặng dư thương mại của Trung Quốc, tăng 20% trong năm 2025 lên 1,18 nghìn tỷ USD, lần đầu vượt 1 nghìn tỷ USD.
Trong khi xuất khẩu sang Mỹ giảm 20% trong năm trước do căng thẳng thuế quan gia tăng, Trung Quốc bù đắp bằng việc bán nhiều hàng hơn sang Đông Nam Á và châu Âu, đặc biệt là ô tô và sản phẩm năng lượng mặt trời. Thặng dư tiếp tục tăng theo năm trong tháng 1 và tháng 2/2026.
Các ngân hàng lớn đã phản ánh quan điểm này trong dự báo. Union Bancaire Privée (UBP) nâng mức “niềm tin” vào kịch bản nhân dân tệ tăng giá, cho rằng xu hướng có thể kéo dài trong thập kỷ tới nhờ nền tảng tốt hơn và cải cách chính sách. UBP quản lý hơn 150 tỷ CHF (khoảng 190 tỷ USD) và dự báo nhân dân tệ trong nước có thể đạt 6,70 CNY cho 1 USD vào cuối năm 2026.
“Chúng tôi tin rằng nhân dân tệ sẽ bước vào một chu kỳ tăng giá mang tính cấu trúc kéo dài cả thập kỷ, được hỗ trợ bởi nền tảng cơ bản và cải cách chính sách.”
– Carlos Casanova, Kinh tế gia cấp cao tại UBP, Bloomberg
Carlos Casanova cũng cho rằng nhân dân tệ “đang bị định giá thấp 10%–50%” khi đo theo các thước đo như ngang giá sức mua, tỷ giá thực hiệu lực, hoặc chênh lệch lãi suất. Ngoài ra, tháng 12 ghi nhận lượng ngoại tệ đổi sang nhân dân tệ tại các ngân hàng đạt kỷ lục theo tháng 317 tỷ USD. Goldman Sachs cũng nhận định nhân dân tệ có thể mạnh lên về vùng 6,7 CNY cho 1 USD trong vòng một năm.
Cú sốc dầu và tăng trưởng yếu cùng lúc kiểm tra độ bền của nhân dân tệ
Trong một cú sốc dầu mới, nhân dân tệ giảm ít hơn so với một số đồng tiền châu Á khác, nhưng áp lực giảm phát và suy yếu tăng trưởng trong nước có thể giới hạn mức tăng và ảnh hưởng câu chuyện petroyuan.
Lập luận ủng hộ petroyuan được bổ trợ bởi diễn biến tỷ giá trong giai đoạn biến động dầu. Trung Quốc chỉ lấy 20% mức sử dụng năng lượng từ dầu thô và sản phẩm dầu lỏng, thấp hơn mức khoảng 40% ở Nhật Bản và Hàn Quốc theo dữ liệu ING tổng hợp. Khác biệt cơ cấu này khiến Trung Quốc ít nhạy cảm hơn với sốc dầu.
Sau khi Mỹ và Israel tấn công Iran vào cuối tháng 2, đồng yên Nhật giảm 2% so với USD, won Hàn giảm 4%, còn nhân dân tệ giảm dưới 1%. Với thị trường đang định giá rủi ro dầu, mức biến động thấp hơn giúp nhân dân tệ trông “ổn định” hơn so với các đồng tiền lớn khác tại Đông Á.
Tuy nhiên, giới hạn nằm ở nội lực kinh tế Trung Quốc. Áp lực giảm phát được mô tả là xấu đi, nền kinh tế chịu tác động từ chu kỳ suy giảm kéo dài của bất động sản. Nhu cầu doanh nghiệp và nhu cầu hộ gia đình đều chậm lại, tạo rủi ro cho tăng trưởng.
Nếu nhân dân tệ tiếp tục tăng, xuất khẩu có thể yếu đi, trong khi xuất khẩu chính là một trong các yếu tố giải thích vì sao đồng tiền này mạnh lên. Bối cảnh đó khiến nhà điều hành phải cân bằng giữa ổn định tỷ giá và hỗ trợ tăng trưởng: từ tháng 12, ngân hàng trung ương Trung Quốc thường đặt tỷ giá tham chiếu CNY-USD theo hướng gợi ý đồng nhân dân tệ yếu hơn.
Những câu hỏi thường gặp
Petroyuan là gì trong bối cảnh giao dịch dầu thô?
Trong ngữ cảnh này, petroyuan thường được hiểu là cơ chế định giá và/hoặc thanh toán dầu bằng nhân dân tệ, nhằm giảm mức phụ thuộc vào USD trong thương mại năng lượng và tạo thêm lựa chọn cho người mua, người bán.
Vì sao Trung Quốc có thể thúc đẩy petroyuan từ năm 2017?
Trung Quốc là nước nhập khẩu dầu thô rất lớn và đã có các bước hỗ trợ hạ tầng thanh toán, như biên bản ghi nhớ giữa Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc và Ngân hàng Trung ương Nga vào tháng 6/2017, trước khi triển khai petroyuan vào tháng 9/2017.
Thặng dư thương mại liên quan thế nào đến sức mạnh của nhân dân tệ?
Thặng dư thương mại tăng giúp cải thiện dòng ngoại tệ và hỗ trợ kỳ vọng về nền tảng kinh tế, từ đó có thể nâng đỡ tỷ giá nhân dân tệ. Bài viết nêu thặng dư 2025 tăng 20% lên 1,18 nghìn tỷ USD, lần đầu vượt 1 nghìn tỷ USD.
Điều gì có thể giới hạn đà tăng của nhân dân tệ và câu chuyện petroyuan?
Rủi ro đến từ giảm phát, suy yếu nhu cầu trong nước và suy thoái bất động sản kéo dài. Nếu nhân dân tệ tăng quá mạnh, xuất khẩu có thể suy yếu, khiến nhà điều hành có xu hướng điều tiết để tránh gây áp lực lên tăng trưởng.
