Nguồn cung scandium và yttrium đang bị siết chặt do các hạn chế xuất khẩu của Trung Quốc, khiến chuỗi cung ứng chip và hàng không vũ trụ của Mỹ đối mặt rủi ro gián đoạn.
Khi tồn kho thu hẹp và một cuộc gặp thượng đỉnh dự kiến diễn ra tại Bắc Kinh vào tháng 3 giữa Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình, một số nhà cung cấp đã bắt đầu từ chối đơn hàng. Tình trạng thiếu hụt tập trung ở nhóm “đất hiếm ngách” có vai trò lớn trong động cơ phản lực và sản xuất chip.
- Xuất khẩu yttrium sang Mỹ giảm mạnh sau các biện pháp kiểm soát, làm tăng rủi ro cho lớp phủ chịu nhiệt trong động cơ.
- Scandium khan hiếm có thể đe dọa sản xuất thế hệ chip 5G mới do phụ thuộc vào nguồn cung nhỏ và quy trình cấp phép.
- Trung Quốc nắm phần lớn năng lực chế biến đất hiếm toàn cầu, tạo đòn bẩy với quốc phòng, hàng không vũ trụ và bán dẫn.
Xuất khẩu đất hiếm ngách sang Mỹ vẫn “tắc” dù có tín hiệu hạ nhiệt
Dữ liệu hải quan cho thấy các lô hàng yttrium và vật liệu liên quan hiếm khi đến Mỹ sau khi Trung Quốc áp hạn chế xuất khẩu, ngay cả khi hai bên từng có giai đoạn hạ nhiệt vào tháng 10.
Trung Quốc áp đặt hạn chế xuất khẩu vào tháng 4, sau đó cho phép nhiều mặt hàng đất hiếm xuất khẩu trở lại. Tuy nhiên, số liệu hải quan cho thấy dòng hàng của nhóm vật liệu ngách vẫn không phục hồi tương xứng tại thị trường Mỹ.
Đợt “nới” vào tháng 10 được gắn với việc Trung Quốc tạm dừng các hạn chế xuất khẩu khoáng sản quan trọng. Vấn đề này dự kiến lại trở thành nội dung đàm phán khi hai nhà lãnh đạo gặp nhau ở Bắc Kinh vào tháng 3 (giờ Việt Nam không được nêu cụ thể trong dữ liệu).
Điểm đáng chú ý là scandium và yttrium không có độ phủ truyền thông như dầu mỏ hay đồng, nhưng tác động lại đi thẳng vào các mắt xích có yêu cầu kỹ thuật cao. Trung Quốc sản xuất gần như toàn bộ các vật liệu ngách này, qua đó có “đòn bẩy” đối với công nghệ quốc phòng, hàng không vũ trụ và bán dẫn.
Thiếu yttrium đang làm gián đoạn dây chuyền lớp phủ cho động cơ và tua-bin
Yttrium là vật liệu then chốt cho lớp phủ chịu nhiệt của động cơ và tua-bin; thiếu nguồn cung có thể buộc các nhà sản xuất hạn chế giao hàng hoặc tạm dừng sản xuất ở một số khâu.
Trong chuỗi cung ứng hàng không vũ trụ, yttrium được dùng trong các lớp phủ giúp động cơ và tua-bin không bị hư hại ở nhiệt độ rất cao. Nếu không được phủ định kỳ, các động cơ đó không thể đưa vào vận hành.
Sau khi một báo cáo vào tháng 11 nêu bật tình trạng thiếu hụt yttrium, giá được cho là đã tăng khoảng 60% và hiện ở mức xấp xỉ cao hơn 69 lần so với một năm trước. Một số nhà sản xuất lớp phủ bắt đầu phân bổ hạn mức vật liệu, dựa trên chia sẻ từ lãnh đạo doanh nghiệp và giới giao dịch.
Lãnh đạo tại hai công ty Bắc Mỹ mua yttrium cho lớp phủ cho biết họ phải tạm dừng sản xuất vì không đủ nguồn cung. Một công ty trong số đó đang từ chối khách hàng nhỏ và khách hàng nước ngoài để dành vật liệu cho các khách hàng lớn hơn, bao gồm một số nhà sản xuất động cơ.
Một doanh nghiệp khác trong chuỗi cung ứng lớp phủ được cho là đã hết vật liệu và ngừng bán các sản phẩm có chứa yttrium oxide, theo một nguồn hiểu biết trực tiếp về tình hình.
Hàng không vũ trụ chưa “đứt gãy” ngay, nhưng rủi ro đã hiện hữu
Thiếu yttrium và scandium được ghi nhận chưa làm giảm sản lượng động cơ phản lực hoặc chip ngay lập tức, nhưng nhiều nhà sản xuất Mỹ đã bắt đầu đối mặt tình trạng thiếu một số đất hiếm từ Trung Quốc.
Một quan chức chính phủ Mỹ cho biết tình trạng thiếu hụt hiện chưa ảnh hưởng đến sản lượng động cơ phản lực hay chip. Dù vậy, họ thừa nhận một số nhà sản xuất Mỹ đang gặp “thiếu hụt” một số loại đất hiếm từ Trung Quốc.
Áp lực trở nên rõ hơn khi so sánh lượng xuất khẩu. Trung Quốc xuất khẩu 17 tấn sản phẩm yttrium sang Mỹ trong 8 tháng sau khi biện pháp kiểm soát được áp dụng vào tháng 4, so với 333 tấn trong 8 tháng trước đó.
Một quan chức Nhà Trắng cho biết chính quyền cam kết đảm bảo khả năng tiếp cận khoáng sản quan trọng cho doanh nghiệp Mỹ, bao gồm đàm phán với Trung Quốc, theo dõi việc tuân thủ các thỏa thuận giữa hai nhà lãnh đạo, đồng thời phát triển các chuỗi cung ứng thay thế khi cần thiết.
Nhu cầu động cơ cao khiến thiếu hụt vật liệu lớp phủ trở nên nhạy cảm hơn
Ngay cả khi sản xuất động cơ chưa dừng, các nhà sản xuất vẫn coi thiếu yttrium là rủi ro cần theo dõi chặt do nhu cầu động cơ và phụ tùng đang cao.
Chuyên gia chuỗi cung ứng hàng không vũ trụ Kevin Michaels (AeroDynamic Advisory) cho rằng nguồn cung yttrium thấp chưa làm ngừng sản xuất động cơ, nhưng nhà sản xuất vẫn lo ngại. Ông gọi đây là “một hạng mục cần theo dõi” và là “ví dụ hữu hình về việc Trung Quốc đang thể hiện sức mạnh đất hiếm”.
“Đây là một hạng mục cần theo dõi” và là “ví dụ hữu hình về việc Trung Quốc đang thể hiện sức mạnh đất hiếm”.
– Kevin Michaels, chuyên gia chuỗi cung ứng hàng không vũ trụ, AeroDynamic Advisory
Lo ngại này xuất hiện trong bối cảnh chuỗi cung ứng vốn đã căng. Các hãng chế tạo động cơ đang chật vật đáp ứng nhu cầu phụ tùng thay thế từ các hãng hàng không, trong khi Boeing và Airbus thúc đẩy tăng sản lượng máy bay.
Nhu cầu đất hiếm phục vụ quốc phòng cũng đáng kể: khoảng 440 kg vật liệu đất hiếm cần thiết để chế tạo một tiêm kích tàng hình F-35, còn một tàu ngầm có thể cần khoảng 4.400 kg.
Cùng nhóm nguyên tố này còn hiện diện trong nam châm neodymium dùng cho động cơ xe điện, linh kiện smartphone, tua-bin gió và các cảm biến trong tên lửa dẫn đường chính xác. Điều này khiến bất kỳ biến động nào về nguồn cung cũng có thể lan rộng ra nhiều ngành.
Trung Quốc chi phối chế biến đất hiếm, và giấy phép xuất khẩu đang tạo “nút thắt”
Trung Quốc kiểm soát phần lớn chuỗi chế biến đất hiếm toàn cầu, và việc thắt chặt cơ chế cấp phép xuất khẩu có thể kéo giảm nhập khẩu của các nước phụ thuộc.
Trung Quốc kiểm soát khoảng 90% chuỗi cung ứng chế biến đất hiếm toàn cầu. Tháng 4/2025, nước này siết chặt cơ chế cấp phép xuất khẩu, sau đó được ghi nhận đã dẫn tới mức giảm 76% nhập khẩu đất hiếm của Hàn Quốc.
Với đặc tính chuỗi cung ứng “tập trung cao”, các thay đổi nhỏ trong quy định hoặc cấp phép có thể gây thiếu hụt cục bộ ở các khâu có yêu cầu vật liệu tinh khiết, đúng chuẩn, và giao hàng liên tục. Đây là lý do các nhà mua hàng nhạy cảm với tín hiệu chính sách ngay cả khi chưa có cú sốc sản lượng tức thì.
Scandium có thể trở thành điểm nghẽn mới của chuỗi cung ứng chip 5G
Scandium đang được cảnh báo là vật liệu khiến các hãng bán dẫn Mỹ có thể thiếu đầu vào, từ đó gây rủi ro cho sản xuất chip 5G thế hệ mới.
Dylan Patel, nhà sáng lập kiêm CEO của SemiAnalysis, cho biết các hãng sản xuất bán dẫn Mỹ đang cạn dần scandium, làm tăng rủi ro cho kế hoạch sản xuất chip 5G thế hệ tiếp theo.
Điểm khó nằm ở quy mô cung ứng: sản lượng toàn cầu chỉ ở mức “vài chục tấn mỗi năm”, trong khi phải chia cho nhiều ngành. Scandium được dùng trong pin nhiên liệu, hợp kim nhôm chuyên dụng cho hàng không vũ trụ, và các bước xử lý chip tiên tiến, bao gồm các công đoạn liên quan đến đóng gói.
Dylan nói các nhà sản xuất bán dẫn lớn của Mỹ dựa vào scandium để tạo ra các linh kiện “đi vào hầu như mọi smartphone 5G và trạm gốc”. Nếu nguồn cung bị gián đoạn kéo dài, rủi ro sẽ chuyển từ tồn kho sang tiến độ sản xuất.
Yêu cầu khai báo người dùng cuối có thể nhắm thẳng vào ngành bán dẫn
Khi Trung Quốc yêu cầu hồ sơ xin giấy phép phải khai báo người dùng cuối, các nhà cung ứng qua nước thứ ba có thể bị chặn, làm tăng nguy cơ thiếu scandium trong ngành bán dẫn.
Một quan chức Mỹ khác cho biết nhiều doanh nghiệp trước đây nhận scandium từ các nhà cung cấp ở nước thứ ba. Tuy nhiên, Trung Quốc yêu cầu bên xin giấy phép phải khai báo người dùng cuối, khiến chuỗi trung gian khó hoạt động như trước.
“Luận điểm của chúng tôi là ngành bán dẫn đang bị nhắm tới.”
– Quan chức Mỹ, phát biểu về cơ chế cấp phép và yêu cầu khai báo người dùng cuối
Nếu giả thuyết này đúng, vấn đề không chỉ là “thiếu hàng”, mà là sự không chắc chắn về thời gian phê duyệt giấy phép và khả năng dự báo nguồn cung. Với sản xuất bán dẫn, độ trễ giấy phép có thể gây hiệu ứng dây chuyền do lịch trình nguyên vật liệu và đóng gói thường được lên kế hoạch chặt chẽ.
Một hướng giảm phụ thuộc là thu hồi đất hiếm từ xỉ luyện kim
Công nghệ tinh luyện thủy luyện tiên tiến có thể thu hồi đất hiếm từ xỉ với độ tinh khiết rất cao, mở ra lựa chọn nguồn cung ngoài Trung Quốc trong dài hạn.
Một góc nhìn ngoài Trung Quốc được nhắc đến là Korea Zinc (Hàn Quốc), một doanh nghiệp luyện kẽm lớn có thế mạnh về tinh luyện thủy luyện tiên tiến. Trong luyện kim truyền thống, xỉ thường bị coi là chất thải.
Korea Zinc được mô tả có công nghệ thu hồi sắt, niken, đồng, coban và các nguyên tố đất hiếm từ xỉ với độ tinh khiết 99,99%. Quy trình này cũng được cho là giúp giảm ô nhiễm 60% đến 70% so với phương pháp truyền thống.
Những câu hỏi thường gặp
Vì sao yttrium quan trọng với động cơ phản lực và tua-bin?
Yttrium được dùng trong lớp phủ chịu nhiệt giúp động cơ và tua-bin hoạt động ở nhiệt độ cao mà không bị hư hại. Nếu thiếu vật liệu để phủ định kỳ, một số động cơ có thể không đủ điều kiện vận hành hoặc phải hạn chế khai thác.
Xuất khẩu yttrium từ Trung Quốc sang Mỹ đã giảm như thế nào?
Trung Quốc xuất khẩu 17 tấn sản phẩm yttrium sang Mỹ trong 8 tháng sau khi áp kiểm soát vào tháng 4, so với 333 tấn trong 8 tháng trước đó. Chênh lệch lớn này là lý do người mua lo ngại về nguồn cung.
Scandium có vai trò gì trong sản xuất chip 5G?
Scandium được dùng trong các quy trình sản xuất chip tiên tiến, bao gồm một số bước liên quan đến đóng gói, và trong linh kiện phục vụ hệ sinh thái 5G. Nguồn cung toàn cầu chỉ vài chục tấn mỗi năm nên dễ trở thành nút thắt.
Thiếu yttrium và scandium đã làm giảm sản lượng chip hoặc động cơ chưa?
Một quan chức chính phủ Mỹ cho biết tình trạng thiếu yttrium và scandium chưa làm giảm sản lượng động cơ phản lực hoặc chip ở thời điểm được đề cập. Tuy vậy, một số nhà sản xuất Mỹ đã đối mặt tình trạng thiếu một số đất hiếm từ Trung Quốc.
